Κατά το διάστημα της ξενικής κατοχής στην Ελλάδα, το ελληνικό ραδιόφωνο κυριαρχείται από δύο πρόσωπα: τον Ιωάννη Βουλπιώτη και τη Σίτσα Καραϊσκάκη.
Πληρεξούσιος διευθυντής και αντιπρόσωπος για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη του μεγάλου γερμανικού συγκροτήματος Siemens-AEG-Telefunken ήταν από τα προπολεμικά χρόνια ο Ιωάννης Βουλπιώτης, σύζυγος της κόρης του μεγαλοβιομηχάνου Siemens. Είχε συνάψει διάφορες συμβάσεις με τις ελληνικές κυβερνήσεις της δεκαετίας 1930 για την προμήθεια εξοπλισμού, πολεμικών πλοίων, του τηλεπικοινωνιακού δικτύου και των ραδιοφωνικών σταθμών. Μετά την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα, η εταιρία Telefunken, στην οποία το Ελληνικό Δημόσιο όφειλε την αξία των εγκαταστάσεων του Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών, προήλθε σε συμφωνία με την ελληνική κατοχική κυβέρνηση, ύστερα από πίεση των γερμανικών αρχών, και ανέλαβε την πλειοψηφία των μετοχών της ΑΕΡΕ (Ανώνυμος Ελληνική Ραδιοφωνική Εταιρία), προδρόμου της σημερινής ΕΡΤ. Γενικός διευθυντής ορίστηκε ο Ιωάννης Βουλπιώτης, που εγκαταστάθηκε πλέον μόνιμα στην Ελλάδα και ενεργούσε διοικητικά σαν να προΐστατο ιδιωτικής εταιρίας.
Ο Βουλπιώτης, λόγω της θέσης του σαν γενικού διευθυντή της ΑΕΡΕ, αλλά και λόγω των ευρυτάτων διεθνών επαφών του (χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι υπήρξε και προσωπικός φίλος του περίφημου ναυάρχου Κανάρις), βαθμιαία εξελίχθηκε στον ισχυρότερο παράγοντα της Κατοχής. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο της τρίτης κατοχικής κυβερνήσεως (Ι. Ράλλη) εθεωρείτο «υπερπρωθυπουργός». Είχε τέτοια ισχύ, ώστε ένα απλό τηλεφώνημά του σε γερμανική υπηρεσία ήταν αρκετό για να αρθεί ένα μέτρο των κατοχικών αρχών ή να απελευθερωθεί ένας κρατούμενος. Εξ άλλου το προσωνύμιο των ταγματασφαλιτών ήταν «ράλληδες» ή «βουλπιώτηδες», ακριβώς επειδή ο Βουλπιώτης ήταν εκείνος που εμπνεύστηκε και οργάνωσε τα Τάγματα Ασφαλείας. Προσωπικός φίλος παράλληλα του ηγέτη του ΕΑΜ Δημήτρη Γληνού, είχε έρθει σε διαπραγματεύσεις μαζί του για τη σύναψη συμφωνίας «εκεχειρίας» μεταξύ ΕΑΜ και Κυβέρνησης Ράλλη, ενώ έπαιξε ηγετικό ρόλο στον ΕΔΕΣ Αθηνών.
 |
Μια σπάνια φωτογραφία της παντοδύναμης στο Βερολίνο Σίτσας Καραϊσκάκη το 1934. Αριστερά ο Έλληνας υπουργός Οικονομικών Γ. Πεσμαζόγλου και δίπλα του οι Γερμανοί υπουργοί Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ και Βίλελμ Φρικ. |
Ένα άλλο πρόσωπο, που κυριάρχησε στο ελληνικό ραδιόφωνο της Κατοχής, ήταν η Σίτσα Καραϊσκάκη. Διδάκτορας της φιλοσοφίας και σπουδασμένη σε πανεπιστήμια της Γερμανίας, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της, υπήρξε συνεργάτιδα του υπουργού Προπαγάνδας Γιόζεφ Γκαίμπελς και του θεωρητικού του εθνικοσοσιαλισμού Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ. Γνωστή και στα ελληνικά γράμματα από διάφορα βιβλία της (εκ των οποίων «Ο γιος της καλογρηάς», έκδοση του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, όπου αφηγείτο τη ζωή του συνεπώνυμου ήρωα του 1821, γνώρισε μεγάλη εκδοτική επιτυχία και έξω από την Ελλάδα), ήταν επί 4ης Αυγούστου η αρθρογράφος του περιοδικού «Νεολαία» της ΕΟΝ (της μεταξικής Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας), καθοδηγώντας τις φαλαγγίτισσες.
Ευθύς με την έναρξη της γερμανικής κατοχής, η Καραϊσκάκη τέθηκε επί κεφαλής της γερμανικής προπαγάνδας στην Ελλάδα και ιδιαίτερα σε ό,τι αφορούσε το ραδιόφωνο. Με συνεχείς δικές της πολιτικές και λογοτεχνικές ραδιοφωνικές ομιλίες ασκούσε την προπαγάνδα, ενώ γύρω της σχημάτισε ένα επιτελείο ομιλητών, που το αποτελούσαν δημοσιογράφοι και λογοτέχνες. Αναφέρουμε μερικούς:
Κώστας Καιροφύλλας, Δ. Χρονόπουλος, Δ. Καλλονάς, Χρ. Χαιρόπουλος, Αθ. Σαράφης, Δ. Ιωαννόπουλος, Δ. Ψαθάς, Γ. Ταρσούλη, Χρ. Γοργίας, Σοφία Σπανούδη, Γρ. Στεφάνου, Νίκος Βρανίδης, Γ. Παπακώστας, Χρ. Παπαβασιλείου, Κλεάνθης Καριπίδης, Κων. Φαλτάιτς, Πέτρος Παράσχος, Μ. Καπλανίδης, Λ. Αντωνιάδης, Γ. Δημητριάδης, Κ. Κωστάκης, Θ. Μυταράκης, Σ. Σωτηρόπουλος, Κ. Πανταζίδης, Κ. Χριστοδούλου, Κ. Θωμόπουλος, Βασ. Πίκουλας κ.ά. Ως ομιλητές χρησιμοποιήθηκαν επίσης μεταξύ άλλων οι: Μιχ. Κουνελάκης, Δ. Γατόπουλος, Στέφ. Δάφνης, Διον. Κόκκινος, Λ. Κωνσταντινίδης, Κ. Παπάς, Σπ. Γρανίτσας, Σωκρ. Καραντινός, Γρ. Κέδρος, Πέτρος Χάρης, Κ. Δημητριάδης, Κ. Κροντηράς, Ρ. Ρηγόπουλος, Γιώργος Γιαννακόπουλος, Σωτηρία Ιατρίδου, Αύρα Θεοδωροπούλου, Β. Φρέρης, Ι. Λιγνάδης, Κ. Φαληρέας και ο Μανόλης Καλομοίρης.
Το ραδιόφωνο ελάχιστα αναφερόταν σε θέματα ιταλικού ενδιαφέροντος και είχε καταστεί σχεδόν αποκλειστικά μέσον της γερμανικής προπαγάνδας. Στις τακτικές κάθε Τρίτη και Σάββατο εκπομπές του, ο Νίκος Βρανίδης έκανε στρατιωτική και πολιτική ανάλυση, ενώ κάθε Κυριακή μεταδιδόταν μια ειδική εκπομπή για την Κρήτη, με ακραία προπαγανδιστικά θέματα (τού τύπου π.χ. «Πώς οι Εβραίοι ωνειροπόλησαν την ερήμωσιν της Κρήτης» κ.ο.κ.). Στις καθαυτό πολιτικές εκπομπές, άξονας των θεμάτων ήταν ο αντικομμουνισμός, καθώς και η αντιπαράθεση στους δυτικούς συμμάχους. Από ένα αντίγραφο του αρχείου του πρώτου εξαμήνου του 1943 αναφέρουμε χαρακτηριστικά τα θέματα των ομιλιών που μεταδόθηκαν από το ραδιόφωνο:
1 Ιαν.: Η ευρωπαϊκή ισχύς μέσα σ' ένα χρόνο. 3 Ιαν.: Πλουτοκρατική καλλιτεχνία. 6 Ιαν.: Ένας μεγάλος Γερμανός οργανωτής. 8 Ιαν.: Γεωργική οικοδόμηση στην κατεχόμενη Σοβιετική Ρωσία. 14 Ιαν.: Πώς είδε ένας καλλιτέχνης την Αγγλία. 15 Ιαν.: Πώς μιλούν οι ξένες φοιτήτριες για τη Γερμανία. 20 Ιαν.: Η Δήλος ως συνδετικός κρίκος από βορρά εις νότον. 21 Ιαν.: Η γερμανική επιστήμη. 22 Ιαν.: Η αποσυνθετική δράσις του μπολσεβικισμού. 7 Φεβ.: Το αληθινό πρόσωπο της μπολσεβικικής τέχνης. 19 Φεβ.: Το ιδεολογικό μέτωπο της Ευρώπης κατά του μπολσεβικισμού. 21 Φεβ.: Το εθνολογικό μέτωπο της Ευρώπης κατά του μπολσεβικισμού. 26 Φεβ.: Ο κομμουνισμός και το ελληνικό εθνικό φρόνημα. 4 Μαρ.: Η θέσις της Ελλάδος εις την Ευρώπην. 17 Μαρ.: Η Ελλάς προπύργιον του ευρωπαϊκού πολιτισμού. 24 Μαρ.: Μέλια, το ουράνιο δέντρο των Αρίων. 2 Απρ.: Τα μεγαλύτερα χρέη του κόσμου. 7 Απρ.: Η θέσις της Αγγλίας έναντι του βορειοαμερικανικού ιμπεριαλισμού. 22 Απρ.: Μπολσεβικισμός και Εκκλησία. 29 Απρ.: Το «κατηγορώ» του Σβέν Χεντίν εναντίον του κομμουνισμού. 30 Απρ.: Ο κομμουνισμός στη Φλαμανδία. 7 Μαΐου: Πίσω από κλεισμένα σύνορα. 11 Μαΐου: Η σωτηρία της Ευρώπης. 13 Μαΐου: Το παρόν και το μέλλον της Ευρώπης. 18 Μαΐου: Πώς εξωπλίσθη μυστικά η Ρωσία. 4 Ιουν.: Ο μπολσεβικικός χαμαιλέων. 6 Ιουν.: Η πίστις νικά.
Για να πάρουμε μια ιδέα αυτού του είδους των πολιτικών ομιλιών, που άκουγαν οι Αθηναίοι κάθε μεσημέρι στις 2.30, παραθέτουμε αυτούσιο το κείμενο μιας τέτοιας ομιλίας, που μεταδόθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 1943 με τίτλο «Το ιδεολογικό μέτωπο της Ευρώπης κατά του μπολσεβικισμού»:
«Εις τα παμπάλαια βιβλία των αρχαίων Περσών, τα αποδιδόμενα εις τον Ζωροάστρην, απαντάται διά πρώτην φοράν η έκφρασις «άραγιας αραγιάσι», ήτοι άριος μεταξύ αρίων. Και η μυθολογία των αρχαίων Περσών, προσφέρει μίαν υψηλήν συμβολικήν αποτύπωσιν του βαθυτέρου νοήματος του μεγίστου των πολέμων. Εις τον απεριόριστον χρόνον και τον ατελεύτητον χώρον, υφίστανται, χωριζόμενα από ευρύ διάστημα δύο βασίλεια. Το βασίλειον του ανάρχου φωτός και το βασίλειον του ανάρχου ζόφου. Κυρίαρχος του πρώτου είναι η Αχούρα Μάσδα, του οποίου ιδιότητες είναι η ζωή, το φώς και η αλήθεια. Κυρίαρχος του δευτέρου είναι ο Άνγκρα Μαηνυού, με γνωρίσματα τον θάνατον, την σκοτίαν και το ψεύδος. Και ο μεγαλειώδης μύθος των παναρχαίων αρίων, ιστορεί, ότι ο Άνγκρα Μαηνυού, ο άρχων του ερέβους, παρατηρεί από μακρυά το φώς, και εφορμά ακάθεκτος, διά να το εξολοθρεύση. Αλλά ο κύριος του φωτός προλαμβάνει. Και ορθώνεται αντιμέτωπος του επιδρομέως. Οι δύο αντίπαλοι αναμετρούνται. Συναισθάνονται, ότι πρόκειται αγών περί υπάρξεως ή εξοντώσεως. Τις εξ ημών δεν αναγνωρίζει εις την αδυσώπητον αντίθεσιν των Αχούρα Μάσδα και Άνγκρα Μαηνυού και την ανοικτίρμονα πάλην των, την Ευρώπην αγωνιζομένην κατά του μπολσεβικισμού; Το φώς και η ζωή και η αλήθεια, αι ιδιότητες του μυθικού αρίου άρχοντος του πνευματικού βασιλείου αποτελούν και τας αξίας της συγχρόνου στρατευομένης ευρωπαϊκής ιδεολογίας. Είναι το ιδεολογικόν μέτωπον της Ευρώπης. Αν τώρα, εν πιχειρήσωμεν να προσγειώσωμεν την αρχαίαν περσικήν αλληγορίαν εις το στερεόν έδαφος της ιστορικής πραγματικότητος, αι ευρωπαϊκαί αξίαι της ζωής, του φωτός και της αληθείας θα προσκτήσουν ευκρινή και συγκεκριμένα περιγράμματα. Η βαθυτέρα των όμως ουσία θα παραμείνη αναλλοίωτος. Το ευρωπαϊκόν ιδεολογικόν μέτωπον υπάρχει, επιβαλλόμενον διά μόνης της παρουσίας αυτού. Εις τον πανάρχαιον μύθον των αρίων ευρίσκομεν το έσχατον νόημα και το πρώτιστον καθήκον παντός Ευρωπαίου. Τον αγώνα.
Τον αμείλικτον αγώνα, μέχρις εξουθενώσεως του ετέρου των ανταγωνιστών. Και διά να επανέλθωμεν εις την ενεστώσαν πραγματικότητα: Ο Βλαδίμηρος Ίλλιτς Ουϊλιάνωφ, γνωστότερος υπό το ψευδώνυμον Λένιν, διεκήρυξεν εις το «Περί του πολέμου» δημοσίευμά του ήδη από του 1916: «Τώρα πρέπει οπωσδήποτε να εκπληρώσωμεν το καθήκον της προπαρασκευής του επαναστατικού πολέμου». Το ζήτημα περί του χρόνου της διεξαγωγής του επαναστατικού πολέμου δέον να επιλυθή κατόπιν εξετάσεώς του υπό την έποψιν των διά την διεξαγωγήν αυτού υπαρχουσών υλικών προϋποθέσεων. Καθ' ον δε χρόνον οι πλουτοκράται της Ουάσιγκτων και του Λονδίνου με την ελεεινήν των προπαγάνδαν στρατολογούν ηλιθίους των οποίων αι ανοησίαι, πολλαπλασιαζόμεναι επί το αγγλοσαξονικόν ψεύδος, αποδίδουν εν γινόμενον αηδούς εξωφρενισμού, οι απανταχού κοινωνικοί εγκληματίαι ετοιμάζονται, πιστοί εις την πέμπτην απόφασιν της Κομμουνιστικής Διεθνούς (1940): «Οι κομμουνισταί όλων των χωρών συγκεντρώνουν τας εργαζομένας μάζας πέριξ της Κομμουνιστικής Διεθνούς, της Διεθνούς του Λένιν και του Στάλιν, της μοναδικής διεθνούς οργανώσεως της δυναμένης να συνενώση τας δυνάμεις του διεθνούς προλεταριάτου εις τον αγώνα διά την πραγματοποίησιν της κοσμοϊστορικής αποστολής αυτού». Εν όψει της πραγματικότητος οφείλομεν να πυκνώσωμεν το ιδεολογικόν μέτωπον της Ευρώπης κατά του μπολσεβικισμού. Δι' ημάς τους Έλληνας δεν γεννάται πρόβλημα αναζητήσεων. Αρκεί να υπακούσωμεν εις το κήρυγμα του εθνικού μας ποιητού και να κλείσωμεν στην ψυχή μας την Ελλάδα. Διότι το ιδεολογικόν μέτωπον της Ευρώπης δεν είναι ει μη διά μέσου των άλλων ευρωπαϊκών λαών παράθλασης της αενάου ακτινοβολίας του ελληνικού θαύματος».
Η ομιλία αυτή, όπως και άλλες στα προαναφερθέντα θέματα, γράφτηκαν από τους συνεργάτες της Σίτσας Καραϊσκάκη. Αποσπάσματα από μια δική της, με τίτλο «Εντυπώσεις από την Γερμανίαν - το θέατρον εν καιρώ πολέμου», δίνουμε εδώ:
«Κατά την τελευταία μου επίσκεψη στη Γερμανία ενδιαφέρθηκα πολύ για την πολιτιστική ζωή της, κυρίως δε για το θέατρο. Ήθελα να δω αν πραγματικά σήμερα κατά τον μεγάλο αγώνα που διεξάγει η Γερμανία, η θεατρική τέχνη είναι στην ίδια περιωπή, όπως και πρίν. Γι΄ αυτό όλο το διάστημα που έμεινα εκεί, σχεδόν κάθε βράδυ βρισκόμουνα και σ΄ ένα θέατρο, από την όπερα του Βερολίνου και της Βιέννης με τον «Τριστάνο και Ιζόλδη», τον «Ορφέα και την Ευρυδίκη» ώς το βαριετέ και την οπερέτα μικρών πόλεων, δηλαδή από το πιο σοβαρό ώς το πιο ελαφρό είδος του θεάτρου. Μίλησα με γνωστούς ηθοποιούς - οι περισσότεροι είναι στο μέτωπο - και γενικά ανθρώπους του γερμανικού θεάτρου, για την έννοια, την εντολή και το καθήκον του γερμανικού θεάτρου σήμερα. Το συμπέρασμα ήτανε παντού το ίδιο. Σε κάθε είδος τέχνης τίθεται σήμερα απόλυτο το ερώτημα: Τι κάνεις και πώς εργάζεσαι για τη νίκη; Κανείς δεν μπορεί ούτε και κατ' ελάχιστο να παραβλέψει τη γραμμή αυτή. Αυτή αποτελεί το κριτήριο για το δικαίωμα υπάρξεως και την έννοια εργασίας. Δεν μπορεί σήμερα το θέατρο και γενικά η τέχνη να στέκει έξω από τα δεδομένα, που συγκινούν ένα λαό. Πρέπει κι αυτή να εργασθεί για τον μεγάλο σκοπό...
Δεν μπορεί κανείς, που παρακολούθησε σήμερα το γερμανικό θέατρο να μην ομολογήσει ότι εκείνο που υπεσχέθη μετά την ανάληψη της αρχής από τον εθνικοσοσιαλισμό, το εξετέλεσε πέρα ως πέρα και ότι σήμερα, εν καιρώ πολέμου, εκτελεί θαυμάσια τις εντολές, που του έχουν ανατεθεί.
Η πνευματική Γερμανία απαιτεί από το θέατρο τη διατήρηση και τη διαφύλαξη του κλασικού γερμανικού αγαθού του πολιτισμού. Έζησα στη Γερμανία και στα χρόνια, που με εσφαλμένη ανατροφή με διάφορες επιδράσεις εβραϊκού λιμπεραλιστικού, μαρξιστικού και μπολσεβικικού πνεύματος είχε χαθεί σε όλους τους τομείς και είχε αποξενωθεί από πολλούς Γερμανούς η έννοια του κλασικού πνεύματος. Η νέα, όμως, Γερμανία κατόρθωσε να επαναφέρει πάλι τη νεολαία και κάθε παραστρατημένο προς την πηγή αυτή...Καθόμουνα κάποτε σ΄ ένα θέατρο του Βερολίνου πλάι σ΄ ένα στρατιώτη του ανατολικού μετώπου, που είχε ζήσει ένα βαρύ και φοβερό χειμώνα στην άσπρη κόλαση μιας ρωσικής στέπας. Ακριβώς οι άνθρωποι αυτοί, που έζησαν κάτι δυνατό, απαιτούν ιδιαίτερα από το θέατρο επίσης ένα δυνατό ζήσιμο. Γι΄ αυτό, το θέατρο σήμερα έχει μια ιερή αποστολή, όχι μονάχα για την ψυχαγωγία του στρατιώτη, αλλά και για την παροχή δυνάμεως, ως πηγή δυνάμεως κατά τον Σίλλερ.
Το γερμανικό θέατρο σήμερα έχει φθάσει, παρ΄ όλο τον σκληρό πόλεμο, σε τελειότητα. Στα γερμανικά θέατρα μπορεί σήμερα να μετρήσει ο ξένος την αξία της γερμανικής τέχνης, είναι τα βαρόμετρα, μπορεί να πεί κανείς, του γερμανικού πολιτισμού.
Οι καλλιτέχνες ακολουθούν πιστοί τα λόγια του Φύρερ: «Είθε να νοιώθουν πάντα οι Γερμανοί καλλιτέχνες το καθήκον που τους ανέθεσε το κράτος. Τους καλούμε να αναλάβουνε την πιο περήφανη αποστολή: την υπεράσπιση του γερμανικού λαού διά της γερμανικής τέχνης».
Στις μεταπολεμικές δεκαετίες η Σίτσα Καραϊσκάκη ήταν μια καθιερωμένη
λογοτέχνιδα και παρά το γεγονός ότι μετά την Απελευθέρωση καταδικάστηκε σε θάνατο από τα δικαστήρια δοσιλόγων, η ίδια δεν αποδοκίμασε στα μεταπολεμικά βιβλία της ο,τιδήποτε πίστευε πριν. Ανάμεσα στις προπολεμικές εκδόσεις της περιλαμβανόταν και ένα υμνητικό για το Τρίτο Ράιχ βιβλίο, που κυκλοφόρησε στα γερμανικά στο Βερολίνο με τον τίτλο Das Dritte Reich durch meine Brille. Αυτό το βιβλίο, που τότε είχε αποσπάσει τα κολακευτικότερα σχόλια των εθνικοσοσιαλιστικών εντύπων της Γερμανίας, συνέχιζε η Σίτσα Καραϊσκάκη μέχρι τον θάνατό της (1987) να το περιλαμβάνει στην εργογραφία της.
Η Σίτσα Καραϊσκάκη, που το πνευματικό κατεστημένο του τόπου μας την αποδέχθηκε και πάλι στους κόλπους του όταν επέστρεψε από τη Γερμανία στη δεκαετία του 1960, αγνοώντας ή παρασιωπώντας το καταδικασμένο με θάνατο παρελθόν της, απέφυγε στα νέα βιβλία της να μιλήσει για το παρελθόν. Πλην μιας μοναδικής εξαιρέσεως, του βιβλίου Ανάμεσα σε δύο μυλόπετρες, όπου κάνει λόγο για το τέλος της χιτλερικής Γερμανίας και που σε πολλά σημεία είναι αυτοβιογραφικό.
Ξαναγυρίζουμε όμως στη συγκεκριμένη κατοχική δραστηριότητά της, όταν ήταν το κύριο πρόσωπο της ραδιοφωνικής προπαγάνδας. Και αφού αναφέραμε αποσπάσματα από μια ραδιοφωνική ομιλία της εκείνη την εποχή, δίνουμε μερικά άλλα θέματα από εκείνα που διαπραγματευόταν από τα ερτζιανά: «Ο Χίτλερ σωτήρ της Ελλάδος» (28.6.1941), «Η Ελλάς πρέπει να καθοδηγηθή από το πνεύμα του Χίτλερ» (6/7.7.1941), «Διατί θα νικήση η Γερμανία, (21.7.1941), «Ποιος πραγματικά διευθύνει την Ρωσίαν» (29.7.1941), «Η γερμανική αγάπη προς το ελληνικόν πνεύμα» (7/8.8.1941), «Εθνισμός ή διεθνισμός, το ερώτημα της εποχής» (15/16.8.1941), «Στην αιωνιότητα της ιστορίας» (22.8.1941), «Εθνικοσοσιαλισμός, το σύμβολον της αιωνιότητος» (23.8.1941), «Η καταστρεπτική επίδρασις του διεθνισμού» (24.8.1941), «Μία θέλησις, μία πίστις» (4.9.1941), «Η ψυχή της Ευρώπης» (7.10.1941).
Άλλα θέματα ραδιοφωνικών ομιλιών της Καραϊσκάκη: «Αλληλεγγύη του συνόλου», «Η αθάνατη ιδέα της Ευρώπης», «Αλήθειες στην ιστορία της Αγγλίας (η εποχή της Ελισάβετ - Ο αρχικουρσάρος Χένρυ Μόργκαν - Η δραματική τύχη του Πουέρτο Μπέλιο)», «Μια γερμανική πόλις χιλίων ετών», «Ηγετική αξία», «Η ιδεολογική πλευρά της εργασίας», «Ένας Θεός ξαναβρίσκεται», «Ελληνισμός και γερμανισμός στην αρχαιότητα», «Η εθνικοσοσιαλιστική κοσμοθεωρία στην ποίηση», «Η γερμανική αγάπη προς το ελληνικό πνεύμα», «Ο πολύμορφος Γερμανός ποιητής Μπρούνο Μπρεμ», «Η τέχνη κτήμα του γερμανικού λαού», «Ποίησις και πόλεμος», «Καλλιτεχνική μόρφωσις της γερμανικής νεολαίας», «Η μόρφωσις των πολιτικών ηγετών», «Το κρατικό θέατρο του Βερολίνου», «Η μουσική στη Σοβιετική Ένωση», «Ο ποιητής Χανς Χαρόσσα», «Ένας σπουδαίος Γερμανός μαέστρος», «Νέα γερμανική ποίηση», «Εντυπώσεις από τη Γερμανία», «Ένα τεκμήριον της ιστορίας».
Θέματα που χρησιμοποίησαν άλλοι ομιλητές σε ραδιοφωνικές εκπομπές: Κ. Φαλτάιτς: «Η προ των Ρώσων Ρωσία» (24/26.7.1941), Κ. Σκανδάλη: «Το μυστικόν της επιτυχίας του Αδόλφου Χίτλερ» (13.7.1941), «Η κοινωνική πρόνοια της σημερινής Γερμανίας» (9.9.1941), Ιω. Καζαντζάκη: «Η ανοικοδόμησις» (3.7.1941), «Ελλάς και Ιταλία υπό το φως της ιστορίας» (16.7.1941), Χρ. Τερζάκη: «Ελλάς και Ιταλία εις την ύπαιθρον» (24.7.1941), Αθ. Κρυστάλλη: «Η θέσις της Ελλάδος μέσα εις την νέαν ευρωπαϊκήν τάξιν» (2.8.1941), «Ομόνοια και κοινωνική αλληλεγγύη» (27.9.1941), «Ο σημερινός πόλεμος» (30.9.1941), Κλεάνθη Καριπίδη: «Πώς βλέ πουν οι Γερμανοί τον ελληνικόν πολιτισμόν» (26.8.1941), Ι. Γεωργιάδη: «Η πολιτική της Αγγλίας κατά τον παρόντα πόλεμον» (11.8.1941), Ιωάννη Τσαμούρα: «Η Ελλάς προς νέους ορίζοντας εντός των πλαισίων της νέας τάξεως» (15/16.8.1941), «Προς φιλικήν συνεργασίαν με τον Άξονα» (7.9.1941), Αντ. Σπητέρη: «Η οργάνωσις του Ντόπο Λαβόρο εν Ιταλία», (27.8.1941), Ιωάννας Σπητέρη: «Η θέσις της γυναικός εις την σημερινήν Ιταλίαν» (29.8.1941), Ε. Συνοίκη: «Αγγλικαί σκευωρίαι κατά της Ελλάδος» (4.9.1941), Χρήστου Στάγκου: «Διατί πολεμά η Αγγλία; Ασφαλώς όχι διά τους μικρούς λαούς» (13.9.1941), Αιμιλίου Δημητριάδη: «Η Ελλάς στην πανευρωπαϊκή επανάσταση» (4.9.1941), «Ο αγγλικός φιλελληνισμός» (7.11.1941), Πάνου Γεωργιάδη: «Η αγγλική πολιτική εις την υπηρεσίαν του εβραϊκού χρυσού» (10.9.1941), Α. Σπαθάρη: «Αγγλία και Γερμανία, ο κόσμος της χθες και ο κόσμος της αύριον» (16.9.1941), Νικολάου Δημόπουλου: «Η κοινωνική πλευρά του πολέμου και η αιτία του κακού» (17.9.1941), «Πάντοτε μας πούλησαν» (9.10.1941), Κ. Φωτάκη: «Η δήθεν ουδετερότης» (20.9.1941), Τ. Σγάντζου: «Η Αγγλία έναντι της Ελλάδος» (23.9.1941), Ν. Καζασίδη: «Με ποια όπλα πολεμούν οι Άγγλοι» (25.9.1941), Κων. Σταθάκη: «Αι θεμελιώδεις βάσεις του εθνικοσοσιαλισμού» (2.10.1941), «Ψυχική τάξις και αρμονία» (17.10.1941), «Ο σοσιαλισμός των πράξεων» (5.11.1941), «Ιδανικά και δυνάμεις» (14.11.1941), «Γκομπινώ ο πρώτος ερευνητής της φυλετικής αξίας» (3.12.1941), «Η θέσις της Ιαπωνίας εις τον Ειρηνικόν Ωκεανόν» (24.12.1941), «Ένας περίπατος στη Μανίλα» (7.1.1942), Ι. Δασκαλάκη: «Δημοτική και κοινωνική μέριμνα» (23.10.1941), Κ. Πανά: «Η Αφρική και ο ελληνισμός» (29.10.1941), Μ. Καπλανίδη: «Η αποσυνθετική δράση του μπολσεβικισμού» (22.1.1943), Κίμωνος Φιλιππάκη: «Η Γερμανία άλλοτε και τώρα» (31.10.1941), «Η μεγαλύτερη σοσιαλιστική πολιτική του κόσμου» (12.11.1941), «Ο μεγάλος εξερευνητής Σβεν Χεντίν» (26.11.1941), «Η έννοια του σημερινού αγώνος» (27.11.1942), Χρ. Χριστοδούλου: «Ο μεγάλος δρόμος της Ευρώπης» (19.11.1941), Κ. Θωμόπουλου: «Εντυπώσεις από την Ρωσίαν του Κολλίν Ρος» (10.12.1941), «Το φρούριο των Ηνωμένων Πολιτειών στον Ειρηνικό» (17.12.1941), Γ. Δημητριάδη: «Η γερμανική επιστήμη» (21.1.1943).
Εδώ γίνεται μια ενδεικτική παρουσίαση των θεμάτων που χρησιμοποιούσε η γερμανική προπαγάνδα διά μέσου του ραδιοφώνου. Σαφώς διαφαίνεται ότι ο κύριος στόχος ήταν ο κομμουνισμός. Αυτός ο στόχος έγινε πιο οικείος, όταν άρχισαν οι εμφύλιες συγκρούσεις ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ. Μια σειρά εντυπωσιακών αντικομμουνιστικών ομιλιών έκανε από το κατοχικό ραδιόφωνο και ο άλλοτε δημοφιλής ανάμεσα στους κομμουνιστές νεολαίους της δεκαετίας του 1930, βουλευτής του ΚΚΕ Μανώλης Μανωλέας. Επί Μανιαδάκη είχε υπογράψει δήλωση μετανοίας και είχε προσληφθεί ως υπάλληλος στην ΕΟΝ, όπου γνωρίστηκε με τη Σίτσα Καραϊσκάκη. Κατά την Κατοχή συνεργάστηκε μαζί της στις ραδιοφωνικές εκπομπές και δημοσίευσε στις αθηναϊκές εφημερίδες δύο τολμηρές σειρές αντικομμουνιστικών άρθρων. Ο Μανωλέας εκτελέστηκε το 1944 από την ΟΠΛΑ. Στα πλαίσια των αντικομμουνιστικών ομιλιών, είχαν μιλήσει από το ραδιόφωνο και θύματα των εμφυλίων συγκρούσεων, παραθέτοντας με χρώμα τις αφηγήσεις τους. Μεταξύ αυτών και ο Νικόλαος Γόρδιος, η αδελφή του οποίου είχε εκτελεσθεί με σκληρό τρόπο. Τέλος, από τον Απρίλιο 1944 άρχισε μια ιδιαίτερη σειρά αντικομμουνιστικών ομιλιών της κατοχικής κυβέρνησης με ομιλίες του υπουργού Εσωτερικών Αναστ. Ταβουλάρη, του υπουργού γεν. Διοικητή Κρήτης Ιωάν. Πασσαδάκη, του περίφημου συνταγματάρχη Διον. Παπαδόγκωνα κ.ά.
Για να ολοκληρώσουμε το κεφάλαιο της κατοχικής ραδιοφωνίας, πρέπει να αναφερθούμε και στους άλλους συνεργάτες της, που τα ονόματά τους συμπεριλαμβάνονται στις μισθοδοτικές καταστάσεις. Δεν συνεργάσθηκαν απαραιτήτως σε πολιτικά θέματα, αλλά κυρίως προσφέροντας το μουσικό ή το συγγραφικό ταλέντο τους, ή και σαν απλοί υπάλληλοι.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, την τακτική εβδομαδιαία λογοτεχνική εκπομπή κράτησαν ο Κ. Καρθαίος, ο Σπύρος Μελάς και από τον Οκτώβριο 1942 ο Πέτρος Χάρης, ενώ ο λογοτέχνης Γιώργος Μανιατάκης είχε την εκπομπή «Τέχνη και Επαρχία». Στις μισθοδοτικές καταστάσεις της ΑΕΡΕ περιλαμβάνονταν ακόμη οι λογοτέχνες και δημοσιογράφοι:
Στέφ. Δάφνης, Αδαμ. Παπαδήμας, Αγγελική Χατζημιχάλη, Κώστας Κροντηράς, Αλέκος Σακελλάριος, Γρηγ. Ξενόπουλος, Δημ. Καλλονάς, Σοφία Σπανούδη, Άγγελος Τανάγρας, Φ. Μπουμπουλίδης, Θ. Ν. Συναδινός, Α. Βαρδούσης, Περσεύς Αθηναίος, Κώστας Δημητριάδης, Αναστ. Πεπονής, Π. Σεγδίτσας, Γ. Λαμπελέτ, Μ. Χανούσης, Ν. Σταθάκης, Νίκος Ματθαίου (ο επί κεφαλής της λογοτεχνικής ομάδας της ΕΣΠΟ) και ο Παύλος Ταρωνίτης (συνεργάτης του κατοχικού προπαγανδιστικού περιοδικού Εικοστός Αιών, που εξέδιδε ο Α. Καμπάνης).
Όσο για τους μουσικούς, ηθοποιούς και καλλιτέχνες που προσέφεραν υπηρεσίες στην κατοχική ραδιοφωνία, αναφέρουμε τους γνωστότερους:
Τραγούδι: Αφροδίτη Πατρέλλη, Μόλλυ, Άρδα Μανικιάν, Σπ. Καλογεράς, Καλλιέσης, Νίκος Γούναρης, Ρένα Βλαχοπούλου, Λάμπο, Καίτη Μελισσηνού, Ρένος Τάλμας, Ρένα Κοτοπούλου, Κ. Μανιατάκης, Τζένυ Λόττα, Δανάη Στρατηγοπούλου, Κλειώ Καραντινού, Κουρουσόπουλος, Φραντζέσκα Νικήτα Ανδρουτσοπούλου, Ελένη Ποργιώτου, Ιωάννα Σταματιάδου, Πάνος Βισβάρδης, Λ. Μαυράκης, Σπ. Σαλίγγαρος, Ντόρα Μαλή, Γ. Μουλάς, Β. Σεϊτανίδης, Ζωή Βλαχοπούλου, Πύρρος, Ρένα Φωτεινού, Νίκος Καζής, Αλ. Σούφλας, Καίτη Επισκόπου, Μιρέιγ Φλερύ, Αλεξάνδρα Σοφιανού, Καίτη Παπαλεονάρδου, Παύλος Δουφεξόπουλος, Μαρίκα Καλφοπούλου, Πέτρος Επιτροπάκης, Γιώργος Ντελεβάντες, Λουκία Χέβα Τρούμπη, Ν. Τσάμης, Κάκια Μένδρη, Ελένη Παπαγιαννοπούλου.
Ηθοποιοί: Άννα και Μαρία Καλουτά, Δημ. Μυράτ, Τάκης Χορν, Μαρίκα Νέζερ, Αλίκη Βέμπο, Μαίρη Αρώνη, Λέλα Ησαΐα, Μαρίκα Κρεββατά, Γιώργος Γαβριηλίδης, Νουνούκα Φραγκιά-Σπηλιοπούλου, Ζινέτ Αγγελή, Ν. Ματθαίος, Κ. Μουσούρης, Φωφώ Γαρμπή, Γιάννης Στυλιανόπουλος, Καίτη Πάνου, Τζ. Καρούσος, Θεόδωρος Αρώνης, Σοφία Βερώνη, Νίτσα Τσαγανέα, Μαρία Αλκαίου, Θάνος Κωτσόπουλος, Ι. Βεάκης, Κ. Φλέρης, Μάνος Φιλιππίδης.
Μουσικοί: Λίλα Λαλαούνη, Μαρία Χωραφά, Σωκρ. Ζαργάνης, Γ. Καρδάμης, Λώρης Μαργαρίτης, Ίδα Μαργαρίτη, Γ. Κατσαρός, Ραϋμόνδη Σπυράκη, Γιάννης Σπάρτακος, Δημήτρης Χωραφάς, Νικ. Ράλλης, Ρένα Κυριακού, Γιώργος Παπαοικονόμου, Μαρία Παρίση, Ηλέκτρα Αργυροπούλου,
Θούλα Γεωργίου, Τότα Οικονόμου, Μαρίκα Παπαϊωάννου, Καίτη Αναστασάκη-Πρωτοπαπά, Εύα Μομφεράτου, Βύρων Κολάσης, Εύα Βλάμη, Νιόβη Σακελλαρίου, Θ. Σακελλαρίδης, Γεώργιος Γεωργιάδης, Γ. Χατζηνίκος, Μπάμπης Μπερκέτης, Ρίτα Μπουμπουλίδου, Πάνος Βισβάρδης, Σ. Βούλγαρης, Μ. Θεοφανίδης, Νέλλη Ευελπίδη-Ασκητοπούλου, Φρ. Οικονόμου, Ιουλία Ιατρίδη, Στέφανος Βαλτετσιώτης, Γεράσιμος Μηλιαρέσης, Κώστας Καπνίσης, Μιχάλης Καπνίσης, Μελίτα Γιαννικώστα, Αγγελική Κωστάλα, Λόλα Σερτσίου, Μαρία Χαιρογιώργου, Γαλάτεια Αμαξοπούλου, Γ. Αρβανιτάκης, Νάσος Παναγόπουλος, Γ. Βώκος, Γ. Ζερβουδάκης, Σίμων Καρράς, Σπ. Καψάσκης, Αλ. Αινιάν, Χ. Εκμετσόγλου, Γ. Αθανασιάδης, Πλ. Ρούγκας, Αλ. Γεωργιάδης, Νεοκλής, Δημ. Φραντζεσκάκης, Γρηγ. Καρατζάς, Ίρμα Κολάση κ.ά.
Εξ άλλου, ο Μαν. Καλομοίρης έκανε τακτικές ομιλίες για τον Βάγκνερ και γενικά για τη γερμανική μουσική, ενώ η καθηγήτρια της Γερμανικής Ακαδημίας Αθηνών Λίλια Καραβά οργάνωνε τις πολιτιστικές εκπομπές των γερμανικών ινστιτούτων...
(Δημ. Κούκουνας - Η κατοχική προπαγάνδα)
Δείτε επίσης:
