Ένα από τα πια παράξενα γνωρίσματα της Γοργώς ήταν το όνομά της. Τι άραγε να σκεφτόταν ο πατέρας της, o Κλεομένης A', όταν της έδωσε αυτό το όνομα; Ότι θα πέτρωνε όποιον την κοίταγε στα μάτια; Ασφαλώς όχι. Παρ' όλα αυτά, το όνομά της παραπέμπει στο θαλάσσιο τέρας της μυθολογίας, τη Μέδουσα, που είχε αποκεφαλίσει ο Περσέας για να σώσει την Ανδρομέδα. Το όνομά της ήταν λοιπόν πράγματι τρομακτικό, ίσως όμως στη Σπάρτη να μη θεωρούσαν ότι ήταν τόσο παράξενο όσο το θεωρούσαν οι άλλοι Έλληνες. Ένας μεγαλύτερος σε ηλικία και σύγχρονός της άντρας ονομαζόταν Γόργος και ήταν ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος που είχε υπηρετήσει ως πρόξενος της Φίλιδας στη Σπάρτη. Για να τιμήσουν τον πρόξενό τους, οι Ηλείοι είχαν κατασκευάσει ένα μαρμάρινο κάθισμα γι' αυτόν στην Ολυμπία - όπου τελούνταν οι Ολυμπιακοί αγώνες - και είχαν γράψει πάνω του το όνομά του. H επιγραφή αυτή χρονολογείται το 525 π.Χ.
H Γοργώ γεννήθηκε δεκαπέντε χρόνια αργότερα και πρέπει να ήταν οχτώ ή εννέα ετών όταν εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Ιστορία του Ηρόδοτου. Το γεγονός ότι μια συγκεκριμένη Ελληνίδα εμφανίζεται να διαδραματίζει κάποιο ρόλο στην ιστορία της Ελλάδας θα είχε αναμφίβολα προκαλέσει την κατάπληξη του ιδιοφυούς διαδόχου του Ηρόδοτου, του Θουκυδίδη, καθώς στο δικό του έργο δεν υπάρχει σχεδόν καμία αναφορά στις γυναίκες, είτε ως άτομα είτε ως μέλη ενός ευρύτερου συνόλου, και ασφαλώς δεν παρουσιάζει καμία γυναίκα να ασκεί καθοριστική επίδραση στην πορεία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Αντίθετα, στο έργο του Ηρόδοτου υπάρχουν πολλές αναφορές στις γυναίκες τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, ενώ οι σχέσεις ανάμεσα στις γυναίκες και τους άντρες, και ιδίως οι ερωτικές αποτελούν μία από τις βασικές παραμέτρους της εθνογραφικής διάστασης του έργου του. Οι περισσότερες από αυτές τις αναφορές έχουν σχέση με γυναίκες που δεν είναι Ελληνίδες, καθώς o βασικός σκοπός της εθνογραφικής διάστασης του έργου του Ηρόδοτου είναι να καταδειχθεί πόσο πολλά και ποικίλα είναι τα κοινωνικά και ερωτικά έθιμα των ανθρώπων και πόσο διαφορετικά -όχι όμως κατ' ανάγκην και χειρότερα - ήταν τα έθιμα των άλλων λαών από τις νόρμες των Ελλήνων.
Ωστόσο η Σπάρτη αποτελούσε μια μείζονα εξαίρεση στον κανόνα ότι οι ελληνικές πόλεις είχαν σε γενικές γραμμές τα ίδια έθιμα αναφορικά με τη θέση και τη συμπεριφορά των γυναικών. O Ηρόδοτος καθιστά απόλυτα σαφές, και μάλιστα με πολλούς τρόπους, ότι οι γυναίκες της Σπάρτης ήταν διαφορετικές, «αλλιώτικες». Ως παράδειγμα, αναφέρουμε τις εκδοχές που παραθέτει για τη θαυματουργή σύλληψη και γέννηση του βασιλιά Δημάρατου, αλλά και την υποτιθέμενη διγαμία του βασιλιά Αναξανδρίδα, την οποία χαρακτηρίζει ως κάτι "ανήκουστο για τα δεδομένα της Σπάρτης». Ένα όμως ακόμα πιο εύγλωττο παράδειγμα είναι o ρόλος που διαδραματίζει η Γοργώ στο έργο του Ηρόδοτου, ή μάλλον οι ρόλοι που της αποδίδει ο Ηρόδοτος.
Μία ημέρα του 500 π.Χ., όταν η Γοργώ ήταν οχτώ ή εννέα ετών, ο πατέρας της, ο βασιλιάς Κλεομένης, επέστρεψε οτο σπίτι συνοδευόμενος από έναν ξένο, τον Αρισταγόρα από τη Μίλητο. Είχε πάει στη Σπάρτη για ένα εξαιρετικά επείγον διπλωματικό ζήτημα: να προσπαθήσει να πείσει τον Κλεομένη να υποστηρίξει τη σχεδιαζόμενη επανάσταση των ιωνικών και άλλων ελληνικών εναντίον του Μεγάλου Βασιλιά της Περσίας Δαρείου A'. O Κλεομένης όμως αρνιόταν να στείλει το σπαρτιατικό στρατό εναντίον της Περσικής Αυτοκρατορίας, καθώς μια τέτοια εκστρατεία θα υποχρέωνε τους Σπαρτιάτες να πραγματοποιήσουν μια πορεία πολλών μηνών στα ενδότερα της Μικράς Ασίας και να απομακρυνθούν από την οικεία Μεσόγειο θάλαοοα. Διέταξε λοιπόν το Μιλήσιο να εγκαταλείψει τη Σπάρτη πριν από τη δύση του ήλιου. Έχοντας αποτύχει να πείσει τον Κλεομένη με τα επιχειρήματά του, ο Αρισταγόρας, γνωρίζοντας προφανώς τη φήμη ότι οι Σπαρτιάτες είναι επιρρεπείς στη δωροδοκία, του πρόσφερε δέκα τάλαντα (που αντιστοιχούσαν σε ένα πολύ μεγάλο ποσό), Τότε όμως παρενέβη η μικρή Γοργώ "Πατέρα, καλύτερα να φύγεις, γιατί o ξένος θα σε διαφθείρει».
Φυσικά, ούτε ο Ηρόδοτος ούτε οι πληροφοριοδότες του γνώριζαν στην πραγματικότητα τι ακριβής είχε πει η Γοργώ, παρόλο που η υποτιθέμενη χρησιμοποίηση της λέξης ξένος απεικονίζει ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Σπάρτης, την ξενοφοβία. Από ιστορική άποψη, το ενδιαφέρον στοιχείο αυτού του ιστορικού ανεκδότου είναι ότι η Γοργώ παρουσιάζεται ως μια συνετή δύναμη πίσω από το θρόνο, παρά τη νεαρή ηλικία της. Δεκαπέντε περίπου χρόνια αργότερα, όταν πια ο Κλεομένης είχε πεθάνει κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, η Γοργώ, που είχε εν τω μεταξύ παντρευτεί τον ετεροθαλή αδελφό και διάδοχο του πατέρα της Λεωνίδα και ήταν πλέον μητέρα του μελλοντικού βασιλιά Πλείσταρχου, εμφανίζεται να παρεμβαίνει για δεύτερη φορά και με πολύ πιο καθοριστικό τρόπο στην ιστορία της Σπάρτης και της Ελλάδας. Είχε φτάσει στη Σπάρτη ένας αγγελιοφόρος μεταφέροντας δύο φαινομετικά άγραφες ξύλινες πινακίδες που ήταν καλυμμένες με κερί και δίπλωναν η μια πάνω οτην άλλη. «Κανείς», αφηγείται ο Ηρόδοτος, "δεν μπορούοε νο μαντέψει το μυστικό" κανείς εκτός από τη Γοργώ. Είπε ήρεμα στους άρχοντες της πόλης ότι, αν έξυναν το κερί, θα έβρισκαν ένα μήνυμα γραμμένο πάνω στο ξύλο. Δεν αποδείχτηκε μόνο ότι η Γοργώ ειχε δίκιο, αλλά και ότι επρόκειτο για ένα πολύ σημαντικό μήνυμα, καθώς το είχε o εξόριστος πρώην βασιλιάς Δημάρατος για να προειδοποιήσει τους Σπαρτιάτες για την απόφαση του Ξέρξη να εκστρατεύσει εναντίον της Ελλάδας.
Στο περιστατικό που αφηγείται ο Ηρόδοτος δε γίνεται καμία μνεία αν η Γοργώ ήταν εγγράμματη, παρόλο που υπάρχουν αξιόπιστες αιιοδείξεις ότι οι Σπαρτιάτισσες μπορούσαν, τουλάχιστον, να διαβάζουν και ενδεχομένως να γράφουν. Πάντως, υπάρχει ένας σαφής υπαινιγμός ότι η γραφή δεν ήταν άγνωστη για τη Γοργώ. Ωστόοο, το βαοικό σημείο είναι ότι η Γοργώ ήταν πιο οξυδερκής και πιο ευφυής από τους άλλους Σπαρτιάτες, και ιδίως αυτούς που ασκούσαν την εξουσία, και ότι είχε τη δυνατότητα να παρεμβαίνει στο δημόσιο βίο, κάτι που στις υπόλοιπες πόλεις της Ελλάδας αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο των αντρών. Η άποψη αυτή επιβεβαιώνειαι και από τα έξι αποφθέγματα που της αποδίδει o Πλούταρχος στο έργο του Λακαινών Αποφθέγματα.
Δύο από αυτά είναι παραλλαγές του περιστατικού με τον Αριοταγόρα. Tο ένα από τα δύο "βελτιώνει» τις λέξεις που είχε βάλει στο στόμα της ο Ηρόδοτος
Θα σε διαφθείρει. πατέρα, ο τιποτένιος τούτος ξένος, αν δεν τον πετάξεις από το σπίτι σου το συντομότερο.
Το τρίτο απόφθεγμα αναφέρεται οτο υποτιθέμενο πρόβλημα αλκοολισμού που αντιμετώπιζε o πατέρας της, καθώς η Γοργώ εμφανίζεται να τον προειδοποιεί ότι, όσο περισσότερο κρασί πίνουν οι άνθρωποι, τόσο περισσότερο άοωτοι και εξαχρειωμένοι γίνονται. Είναι φανερό ότι εν προκειμένω εκφράζεται μία εκ των υστέρων γνώση. Έχουμε άδη αναφερθεί στο τέταρτο απόφθεγμα, που περιλαμβάνει το διάλογο της Γοργώς με το σύζυγό της Λεωνίδα πριν αυτός ξεκινήσει για τις Θερμοπύλες οδεύοντας προς το θάνατο. Τα υπόλοιπο δύο παρουσιάζουν, από μια άποψη, περισσότερο ενδιαφέρον, καθώς αφορούν τη θέση ανάμεσα στην πολιτική και τα δύο φύλα. Τα παραθέτω αυτούσια:
Όταν κάποιος ξένος της πρόσφερε στολή με στολίδια, τον απώθησε και είπε: "Φύγε από δεν είσαι άξιος να κάνεις ούτε ό,τι κάνουν οι γυναίκες.
Όταν ρωτήθηκε από κάποια γυναίκα της Αττικής «Γιατί μόνον οι Λάκαινες, έχετε εξουσία πάνω στους άνδρες;», απάντησε: "Επειδή είμαστε και οι μόνες που γεννάμε άντρες».
Το πρώτο υπαινίσσεται την υποτιθέμενη περιφρόνηση των Σπαρτιατών για το θέατρο και την υποκριτική τέχνη, καθώς και την ανδροκρατική άποψή τους ότι οι άντρες που φορούν πολυτελή ρούχα είναι θηλυπρεπείς. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι πλούσιοι Σπαρτιάτες ήταν οι πρώτοι Έλληνες που σταμάτησαν να φορούν πολυτελή ενδύματα και άρχισαν να ντύνονται με τα ίδια απλά ρούχα που φορούσαν οι απλοί, φτωχοί άνθρωποι.
Το δεύτερο από τα παραπάνω αποφθέγματα είναι ακόμα πιο αποκαλυπτικό. To περιεχόμενό του επαναλαμβάνεται, με ελαφρώς διαφοροποιημένο λόγια, σε ένα άλλο απόφθεγμα που ο Πλούταρχος αποδιδει στον Λυκούργο στο έργο του Αποφθέγματα Λακωνικά. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει την άμεση ουνάφεια του αποφθέγματος με την κοινωνική οργάνωση της «λυκούργειας» Σπάρτης. Πρέπει να επισημάνουμε ότι, σύμφωνα με τις νόρμες που ίσχυαν στην αρχαία Ελλάδα για τα δύο φύλα και τους ρόλους των φύλων, οι γυναίκες θεωρούνταν εκ φύσεως κατώτερες από τους άντρες, τόσο διανοητικά όσο και ψυχικά. Επομένως, ήταν αναγκαίο όλες οι γυναίκες να είναι στην πράξη υποταγμένες στους άντρες.
Πηγή: Πολ Κάρτλεντζ, ΟΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ, εκδ. Λιβάνη
