Ο Δεύτερος Βαλκανικός Πόλεμος και η Συνθήκη του Βουκουρεστίου

Η πρώτη σελίδα της εφημερίδας
«Χρόνος» της 20ής Οκτωβρίου
 1912 με θέμα τη βύθιση
 τουρκικού θωρηκτού στον
κόλπο της Θεσσαλονίκης.

Από την αρχή ακόμα οι πολεμικές επιχειρήσεις εξελίχθηκαν αρνητικά για τη Βουλγαρία. Τα δύο βουλγαρικά τάγματα μέσα στη Θεσσαλονίκη αιχμαλωτίσθηκαν αμέσως από τις δυνάμεις του στρατηγού Καλλάρη. Στις 19 Ιουνίου ο ελληνικός στρατός, έπειτα από σκληρό αγώνα, απελευθέρωσε τη Νιγρίτα. Το θέαμα που αντίκρισαν τα ελληνικά τμήματα ήταν αποτρόπαιο, n πόλη είχε πυρποληθεί και στους δρόμους κείτονταν νεκροί, θύματα της μανίας των Βουλγάρων. Ο βουλγαρικός στρατός κράτησε τις αμυντικές θέσεις στο μέτωπο με τη Σερβία (Στιπ, Κοτσάνη), αλλά υποχώρησε μπροστά στην επέλαση του ελληνικού στρατού. Η μάχη του Κιλκίς-Λαχανά (19-21 Ιουνίου 1915) υπήρξε η πρώτη αποφασιστική μάχη μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων. Η μάχη υπήρξε σφοδρή, το ελληνικό Πυροβολικό έπαιξε σημαντικό ρόλο και τα ελληνικά τμήματα όρμησαν με εφ' όπλου λόγχη. Ο βουλγαρικός στρατός, για να μην εγκλωβιστεί, τράπηκε σε φυγή.Οι απώλειες του ελληνικού στρατού ανήλθαν στους 8.828 νεκρούς και τραυματίες. Στις 22 Ιουνίου απελευθερώθηκε η Δοϊράνη και τέσσερις μέρες αργότερα η Στρώμνιτσα. Στις 27 Ιουνίου ο ελληνικός στόλος κατέπλευσε στην Καβάλα, στις 28 Ιουνίου απελευθερώθηκε το Σιδηρόκαστρο. Στις 29 Ιουνίου απελευθερώθηκαν οι Σέρρες. Οι Βούλγαροι είχαν εγκαταλείψει τις Σέρρες μερικές μέρες νωρίτερα και εντός της πόλης είχε σχηματισθεί Πολιτοφυλακή από και μουσουλμάνους για να παρεμποδιστεί η εκ νέου είσοδος του βουλγαρικού στρατού. Οι Βούλγαροι πυρπόλησαν τις Σέρρες. Στις 30 Ιουνίου το Δοξάτο πυρπολήθηκε και μέρος του άμαχου πληθυσμού σφαγιάσθηκε κατά την αποχώρηση του βουλγαρικού στρατού. Την 1η Ιουλίου ο ελληνικός στρατός εισήλθε στη Δράμα. Στη συνέχεια, απελευθερώθηκε το Νευροκόπι. Στις 12 Ιουλίου απελευθερώθηκε η Αλεξανδρούιτολη και στις 15 Ιουλίου η Ξάνθη.

Στόχος του βασιλιά Κωνσταντίνου Α ' ήταν η ταπείνωση της Βουλγαρίας και η υπαγόρευση των όρων ανακωχής και των προκαταρτικών όρων ειρήνης με τη Βουλγαρία επί βουλγαρικού εδάφους. Στις 10 Ιουλίου ο ελληνικός στρατός κατέλαβε τα Στενά της Κρέσνας.

Ο ρουμανικός στρατός διέβη τον Δούναβη και κατέλαβε τη Δοβρουτσά φθάνοντας στη Βάρνα, ενώ το ρουμανικό Ιππικό προήλασε μέχρι τη Σόφια στις 8 Ιουλίου, χωρίς να συναντήσει ισχυρή αντίσταση. Στις 29 Ιουνίου τα τουρκικά στρατεύματα διείσδυσαν στην Ανατολική Θράκη και ανακατέλαβαν την Αδριανούπολη.

Λόγω του κινδύνου κατάληψης της Βουλγαρίας, n κυβέρνηση Ντάνεφ παραιτήθηκε, αναζητώντας απεγνωσμένα βοήθεια από την Ευρώπη. Στις 4 Ιουλίου ο ηγέτης των Φιλελευθέρων Βασίλ Ραντοσλάβωφ σχημάτισε νέα κυβέρνηση, με υπουργό Εξωτερικών τον έμπειρο διπλωμάτη Νικόλα Γεννάδιεφ. Λόγω της ταχείας προέλασης των Ρουμάνων εντός βουλγαρικού εδάφους, Ρωσία και Αυστροουγγαρία κάλεσαν τον Μαγιορέσκου να σταματήσει τις εχθροπραξίες και να μην εξουδετερώσει τη Βουλγαρία. Η Ρουμανία, όντας σύμμαχος των Κεντρικών Δυνάμεων και έχοντας το 1913 αποκαταστήσει φιλικές σχέσεις και με τη Ρωσία, κλήθηκε να αναλάβει διαμεσολαβητική αποστολή για την επίτευξη της ειρήνης. Η Ρωσία πρότεινε επίσης στην Ελλάδα και τη Σερβία να αρχίσουν διαπραγματεύσεις για ανακωχή στη Νύσσα και κατόπιν διαπραγματεύσεις για προκαταρκτική ειρήνη. Ο Γεννάδιεφ απέστειλε τηλεγράφημα στον Μαγιορέσκου για τη σύναψη ανακωχής, παρόμοια πρωτοβουλία ανέλαβε και ο Φερδινάνδος με τηλεγράφημά του στο βασιλιά της Ρουμανίας Καρολο Α '

Η ρουμανική κυβέρνηση απάντησε ότι τερματίζει την περαιτέρω προέλαση υπό τους εξής όρους:

Την παραχώρηση στη Ρουμανία της Δοβρουτσάς στη γραμμή Μπαλτσίκ-Τουτρακάν.

Την παραμονή του ρουμανικού στρατού στη Βουλγαρία μέχρι τη σύναψη της ειρήνης.

Παροχή πρώτων βοηθειών στο πεδίον
 της μάχης του Κιλκίς. Περιοδικό
 «L' lllustration» της 26ης Ιουλίου 1913.

Η κυβέρνηση Ραντοσλάβωφ δέχτηκε αμέσως τους όρους. Στις 9 Ιουλίου τα ρουμανικά στρατεύματα σταμάτησαν σε απόσταση 40 χιλ. από τη Σόφια και η Ρουμανία άρχισε να παρεμβαίνει στην Ελλάδα και τη Σερβία για τη σύναψη ανακωχής. Στις 10 Ιουλίου ο Μαγιορέσκου κάλεσε τους Πάσιτς και Βενιζέλο να αποστείλουν πληρεξούσιους στο Βουκουρέστι για τους προκαταρκτικούς όρους της ειρήνης, ενώ η ανακωχή θα μπορούσε να υπογραφεί στη Νύσσα. Φοβούμενος την υπογραφή χωριστής ειρήνης μεταξύ Ρουμανίας και Βουλγαρίας, ο Πάσιτς δέχθηκε αμέσως, ενώ ο Βενιζέλος απάντησε ότι θα δεχόταν την πρόσκληση, αλλά υπό τον όρο ότι και n ανακωχή θα συναπτόταν στο Βουκουρέστι και οι προκαταρκτικοί όροι της ειρήνης θα συνομολογούνταν στη ρουμανική πρωτεύουσα. Σκεπτόμενος πολιτικά και μην αποκλείοντας την υπογραφή χωριστής ειρήνης της Σερβίας και Ρουμανίας με τη Βουλγαρία, εφόσον και οι δύο χώρες αποδέχτηκαν τη ρωσική συμβουλή για κατάπαυση του πυρός, ο Βενιζέλος ήθελε να αποτρέψει την απομόνωση της Ελλάδας. Με την άποψη του Βενιζέλου δεν συμφώνησε ο Κωνσταντίνος Α' ο οποίος επιδίωκε την ταπείνωση της Βουλγαρίας και την υπαγόρευση των προκαταρκτικών όρων ειρήνης με τη Βουλγαρία επί βουλγαρικού εδάφους. Αλλά η προέλαση του ελληνικού στρατού επί βουλγαρικού εδάφους συνάντησε πολλές δυσκολίες. Στη μάχη της Ανω Τζουμαγιάς ο ελληνικός στρατός έφθασε στα όρια της αντοχής του. Ο Κωνσταντίνος Α ' τελικά υποχώρησε και δέχτηκε τη λύση του Βουκουρεστίου.

Ο Δεύτερος Βαλκανικός Πόλεμος έληξε με τη σύναψη ανακωχής πέντε ημερών στο Βουκουρέστι (17 Ιουλίου). Οι διαπραγματεύσεις για την ειρήνη άρχισαν αμέσως μετά την ανακωχή. Η συνθήκη ειρήνης υπογράφτηκε στις 28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1915. Ως ηττημένη χώρα, η Βουλγαρία δεν είχε τη δυνατότητα να προβάλει διεκδικήσεις. Ο Βενιζέλος δέχτηκε τελικά να παραιτηθεί από τη Δυτική Θράκη, αλλά σε καμιά περίπτωση από την Καβάλα. Για το ζήτημα της Καβάλας διεξήχθη ένας διπλωματικός αγώνας. Η Αυστροουγγαρία και n Ρωσία υποστήριζαν την εκχώρηση της Καβάλας στη Βουλγαρία. Ο Βενιζέλος, με επιδέξιους διπλωματικούς ελιγμούς, εξασφάλισε την υποστήριξη της Γερμανίας, της Ρουμανίας και της Γαλλίας. Η Ρουμανία στήριξε την Ελλάδα στο ζήτημα της Καβάλας μετά τις προφορικές διαβεβαιώσεις του Βενιζέλου για την παραχώρηση εκπαιδευτικών και θρησκευτικών δικαιωμάτων στους Κουτσόβλαχους. Η Γερμανία, μετά τη διάσπαση της σερβοβουλγαρικής συμμαχίας, επιδίωκε τη συγκρότηση μιας αντισλαβικής «ελληνο-ρουμανο-τουρκικής συμμαχίας» και στήριξε την Ελλάδα στο ζήτημα της Καβάλας. Ωστόσο, n Βουλγαρία δεν ταπεινώθηκε. Η Δυτική Θράκη παρέμεινε στη βουλγαρική επικράτεια και από τη Μακεδονία η γραμμή Στρώμνιτσα-Πετρίτσι στον Νότο, Ανω Τζουμαγιά - Ράζλογκ στον Βορρά. Η νότιος Δοβρουτσά στη γραμμή Μπαλτσίκ-Τουτρακάν εκχωρήθηκε στη Ρουμανία. Το Μαυροβούνιο, κατόπιν συμφωνιών με τη Σερβία, διπλασίασε την έκτασή του και προσάρτησε τμήμα του Νόβι Πάζαρ, του Κοσόβου (Τζιακοβίτσα, Πετς, Ντετσάνι) και τις πόλεις Πλαβ και Γκούσινγιε.

Έπειτα από διμερείς βουλγαροτουρκικές διαπραγματεύσεις, υπογράφτηκε στις 16/29 Σεπτεμβρίου 1913 n συνθήκη ειρήνης της Κωνσταντινούπολης που προέβλεπε την εκχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με εξαίρεση των πόλεων Σβίλενγκρατ, Ιβαήλωφγκρατ και Μάλκο Τύρνοβο.

Το Κιλκίς βομβαρδισμένο από 
το ελληνικό Πυροβολικό 

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι οδήγησαν στην κατάλυση της οθωμανικής κυριαρχίας και στην εδαφική επέκταση των βαλκανικών κρατών. Ελλάδα, Σερβία και Ρουμανία είχαν ως άξονα της πολιτικής τους είτε τα ιστορικά δίκαια είτε την αποκατάσταση μιας ενδοβαλκανικής ισορροπίας. Αντίθετα, η Βουλγαρία είχε ως άξονα την αρχή των εθνοτήτων και την επιβολή του ηγεμονισμού της στη Βαλκανική. Αλλά στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οι πληθυσμοί ήταν αναμεμιγμένοι, η συνείδηση των Σλαβοφώνων ήταν ρευστή ή ακαθόριστη και τα απόλυτα εθνολογικά κριτήρια επισφαλή. Η Βουλγαρία δεν είχε ούτε ιστορικά δίκαια ούτε εθνολογική βάση στη Θεσσαλονίκη, αλλά πίστευε ότι η ενδοχώρα ήταν βουλγαρική. Η Σερβία διεκδικούσε το Κόσοβο, όπου το αλβανικό στοιχείο δεν ήταν ακόμα εθνικά αφυπνισμένο, αλλά ήταν αριθμητικά ισχυρό. Στη συνείδηση των Σέρβων λειτουργούσαν n ιστορική συνείδηση και n σημασία των νέων χωρών για το εθνικό κράτος. Η Ρουμανία διεκδικούσε τη νότια Δοβρουτσά, όπου το ρουμανικό στοιχείο ήταν ανύπαρκτο.

Αυτό οφειλόταν κυρίως σε λόγους αποκατάστασης της ενδοβαλκανικής ισορροπίας μετά την εδαφική επέκταση της Βουλγαρίας. Το αλβανικό εθνικό κίνημα δεν έτυχε της ιδιαίτερης προσοχής των Συμμάχων. Οι Αλβανοί πολέμησαν με τους Οθωμανούς. Λόγω των διαφορών τους και της ιδιάζουσας κοινωνικής δομής θεωρήθηκαν από τους Ελληνες και τους Σέρβους ανίκανοι για τη δημιουργία κράτους και έπρεπε να αρκεστούν σε μια πολιτιστική αυτονομία.

Υπήρχε, βέβαια, το δράμα των μουσουλμάνων προσφύγων, που στη δίνη του πολέμου μετέβαιναν στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά ύστερα από πέντε αιώνες οθωμανικής δουλείας, οι μουσουλμάνοι θεωρούνταν «παρίες, παρείσακτοι». Εξευρωπαϊσμός και «αποβαλκανιοποίηση» σήμαιναν και απαλλαγή από το σύνδρομο του «οριενταλισμού» και ενίσχυση του χριστιανικού στοιχείου. Μια ακραία εκδήλωση αυτού του φαινομένου ήταν, για παράδειγμα, ο βίαιος εκχριστιανισμός των Πομάκων στη Δυτική Θράκη από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες, ο εκχριστιανισμός των μουσουλμάνων Αλβανών στο Κόσοβο από τους Σέρβους.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι αποτύπωσαν στη Δύση την εικόνα των βαλκανικών λαών «ως βαρβάρων». Δεν υπάρχει λόγος να αποκρύπτονται οι αγριότητες του πολέμου: το κάψιμο των Σερρών και της Νιγρίτας από το βουλγαρικό στρατό, οι βουλγαρικές ωμότητες στο Δοξάτο της Δράμας, n εξολόθρευση τουρκογενών μουσουλμάνων στη Θράκη από τους Βούλγαρους, η καταστροφή του Κιλκίς από το ελληνικό Πυροβολικό κατά τη διάρκεια μάχης. Δεν ήταν φρικαλεότητες βαλκανικής αποκλειστικότητας. Αν, σύμφωνα με την επιτροπή Camegie, οι αγριότητες των Βαλκανικών Πολέμων οφείλονταν στο αιώνιο μίσος των βαλκανικών λαών κατά των Τούρκων και την ανωριμότητά τους, τότε και οι ενήλικες Ευρωπαίοι δεν παρείχαν καλύτερα μαθήματα συμπεριφοράς στο παρελθόν, αλλά και στο άμεσο μέλλον. Ο βομβαρδισμός αμάχων, των Σέρβων προσφύγων στην Αδριατική, από την αυστριακή Αεροπορία το 1915, η γενοκτονία Σέρβων πολιτών από τις αυστριακές δυνάμεις στην κατεχόμενη Σερβία κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν ήταν μαθήματα μιας διαφορετικής κεντροευρωπαϊκής συμπεριφοράς. Τις ωμότητες διέπραξαν μερικώς τα τακτικά βαλκανικά στρατεύματα. Ηταν κυρίως τα βουλγαρομακεδονικά κομιτάτα που επιδίδονταν σε πράξεις βίας στη Μακεδονία και τη Θράκη, οι παραστρατιωτικές σερβικές οργανώσεις στο Κόσοβο, αλλά και απλοί πολίτες που συμμετείχαν στο «πλιάτσικο».

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι επέσπευσαν την έκρηξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. οι σερβικές νίκες εξύψωσαν το κύρος της Σερβίας στο νοτιοσλαβικό κόσμο προς ανησυχία των Αυστριακών. Η Σερβία ήταν για τη Βιέννη μια επικίνδυνη χώρα που θα έπρεπε να εξουδετερωθεί. Η αφορμή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου δόθηκε στο Σαράγιεβο, αλλά τα αίτια ανάγονται στις ιμπεριαλιστικές βλέψεις των Μεγάλων Δυνάμεων.

Πηγή κειμένου: ΕΛΛΗΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΑ, ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ