H προετοιμασία της επιχείρησης
O Δημοκρατικός Στρατός είχε αναγκαστεί να αποχωρήσει από τον Γράμμο τον Αύγουστο του 1948. Παρ' όλα αυτά, δεν εγκατέλειψε ποτέ το στόχο επανακατάληψής του), μια και o χώρος αυτός ήταν απαραίτητος για την ανάπτυξή του και την άμυνα μέσω ελιγμών, γεγονός που δεν μπορούσε να επιτευχθεί μόνο από τη στενότερη επικράτειά του στο Βίτσι. Για αυτό, αμέσως σχεδόν μετά την αποχώρηση του όγκου των δυνάμεων του ΔΣΕ από τον Γράμμο, μικρές ομάδες ανταρτών επαναπροωθήθηκαν στην περιοχή, προσπαθώντας να αποκτήσουν βάσεις στα δυσπρόσιτα ορεινά μέρη. Εγινε φανερό ότι η φύση του εδάφους έκανε αδύνατο τον ολοκληρωτικό του έλεγχο από τον Εθνικό Στρατό και υπήρχαν αφύλακτες προσβάσεις, ειδικά τους χειμερινούς μήνες, όταν οι χιονισμένες κορυφές είχαν εγκαταλειφθεί από τις κυβερνητικές δυνάμεις για τις χαμηλότερες περιοχές.
Αυτό δεν σήμαινε πως μια επιχείρηση ανακατάληψης ήταν εύκολη υπόθεση, μια και οι κυβερνητικές δυνάμεις εξακολουθούσαν να υπερτερούν στην περιοχή και η εκμετάλλευση των αφύλακτων διαβάσεων σήμαινε δύσκολες επιχειρήσεις σε υψόμετρο 1.500 και 2.000 μέτρων μέσα στο χιόνι των βουνών. Βασικό στοιχείο ήταν και εδώ για τον ΔΣΕ ο αιφνιδιασμός ώστε να καταληφθούν οι διαβάσεις, τα υψώματα και τα οχυρά σημεία προτού οι κλιματικές αλλαγές κάνουν την περιοχή πιο προσβάσιμη στις μεγάλες μονάδες του Εθνικού Στρατού.
Στα υπέρ της επιχείρησης ήταν και η εμπλοκή δυνάμεων του Εθνικού Στρατού σε άλλες περιοχές, όπως η ΙΧ Μεραρχία στην Πελοπόννησο και ύστερα στη Στερεά, ενώ οι επιχειρήσεις του ΚΓΑΝΕ στη Δυτική Ελλάδα είχαν απασχολήσει δυνάμεις της VIII Μεραρχίας. Παρ' όλα αυτά, σημαντικές δυνάμεις του Εθνικού Στρατού εξακολουθούσαν να βρίσκονται στην περιοχή του Γράμμου, υπέρτερες εκείνων που μπορούσε να χρησιμοποιήσει ο ΔΣΕ. Η 75η Ταξιαρχία βρισκόταν στην Πυρσόγιαννη, στο Ασημοχώρι και τα Κανάλια, ελέγχοντας το δρόμο από την Αλβανία έως την κοιλάδα του Σαρανταπόρου. Η 74η Ταξιαρχία βρισκόταν στην Κόνιτσα με δυνάμεις προς την περιοχή Κεράσοβου-Κλέφτη και της γέφυρας Μπουραζανίου. Επίσης προς την Κόνιτσα θα μεταφέρονταν η 76η Ταξιαρχία και άλλες δυνάμεις από την περιοχή του Αχελώου.
 |
| Φωτογραφία ξένου φωτορεπόρτερ που απεικονίζει τις δυσκολίες στις μεταφορές των εφοδίων του Εθνικού Στρατού |
Η επιχείρηση ανακατάληψης
Στις παραμονές της επιχείρησης, οι μονάδες της VIII Μεραρχίας του ΔΣΕ είχαν διεισδύσει και εγκατασταθεί στον κεντρικό κορμό και τις υψηλές κορυφές του Γράμμου και περίμεναν την κυρίως επιχείρηση. Την 31η Μαρτίου προς την Ιη Απριλίου 1949 επιτέθηκαν στις κυβερνητικές δυνάμεις και προωθήθηκαν προς τον Γράμμο η 108η Ταξιαρχία του ΔΣΕ από την άνω κοιλάδα του Σαρανταπόρου και από τη Σαμαρίνα προς τον Σμόλικα τμήματα της 16ης Ταξιαρχίας και η Σχολή Αξιωματικών του Γενικού Αρχηγείου, πετυχαίνοντας τον πολυπόθητο αιφνιδιασμό. Η Ι Μεραρχία του Εθνικού Στρατού αρχικά υποτίμησε την κατάσταση θεωρώντας πως πρόκειται για συνήθεις μικροεπιχειρήσεις αντιπερισπασμού, όχι όμως και το Γενικό Επιτελείο και ο αρχιστράτηγος Παπάγος, που ζήτησε ενεργητική στάση και καταδίωξη των ανταρτών. ΟΙ δυνάμεις, όμως, του ΔΣΕ με μεγάλες εφοδιοπομπές με εκατοντάδες μεταφορικά κτήνη είχαν καταφέρει να εγκατασταθούν στην περιοχή.
Από την επόμενη ημέρα, 2α Απριλίου, άρχισαν οι επιθέσεις του ΛΓΕ για την κατάληψη επίκαιρων σημείων. Καταλήφθηκαν o Πύργος Στράτσανης, το ύψωμα 1615 και το ύψωμα Κάμενικ από την 137η Ταξιαρχία και το ύψωμα Αγιος Χριστόφορος Πυρσόγιαννης-Γκόλιο-Στενό από την 138η Ταξιαρχία. Την 3η Απριλίου, το τμήμα Υψηλάντη, που περιλάμβανε τη Σχολή Αξιωματικών, κατέλαβε το Κάντζικο και το Ταμπούρι. Η κατοχή των σημείων αυτών από τον ΔΣΕ έκλεινε την κοιλάδα του Σηρανταπόρου και το δρόμο από την Κόνιτσα προς την Πυρσόγιαννη. Η γρήγορη άφιξη των ενισχύσεων του Εθνικού Στρατού (76η Ταξιαρχία) δεν απέτρεψε αυτήν την εξέλιξη, αλλά γλίτωσε την 75η Ταξιαρχία που κινδύνεψε με περικύκλωση και καταστροφή. Αντιθέτως, ο ΔΣΕ δεν διέθετε επαρκείς εφεδρείες για να ολοκληρώσει την επίθεσή του και να προξενήσει μεγαλύτερες απώλειες στον αντίπαλό του.
Η κυβερνητική πλευρά, για να δικαιολογήσει την επιτυχία της επίθεσης του ΔΣΕ, υιοθέτησε την εκδοχή της εισβολής των δυνάμεών του από το έδαφος της Αλβανίας. Το έκτακτο ανακοινωθέν του Γενικού Επιτελείου ανέφερε: «Δυνάμεις πλέον των 4.000 κομμουνιστοσυμμοριτών (εξ ων τα 2/3 από Βίτσι διά αλβανικού εδάφους άνευ προσπαθείας τηρήσεως των προσχημάτων) εισέδυσαν με βάσιν κυρίως το αλβανικόν έδαφος και προσβάλλουν το πλευρόν της ημετέρας διατάξεως εις την περιοχήν Γκολιό-Κάμενικ-Πύργος-Γύφτισσα-Ταμπούρι, από της νυκτός της 1ης προς την 2αν Απριλίου». Η εκδοχή όμως αυτή δεν επιβεβαιώθηκε, ούτε τότε ούτε αργότερα, από κανένα στοιχείο.
Η σταθεροποίηση του μετώπου
Μετά τις αρχικές αυτές επιτυχίες του ΑΣΕ, υπήρξε μεγάλη κινητοποίηση του Εθνικού Στρατού εναντίον του, όχι με μεγάλη επιτυχία αρχικά. Ο λόγος φαίνεται πως ήταν ο πανικός που προκλήθηκε από τον αιφνιδιασμό, με αποτέλεσμα τη βεβιασμένη και ασυντόνιστη χρήση μονάδων ενισχύσεων, οι οποίες είχαν βαριές απώλειες. Μέχρι την παγίωση του μετώπου στα τέλη Απριλίου, μόνο η VIII Μεραρχία που επιχειρούσε στα δυτικά του Γράμμου είχε απώλειες 166 νεκρούς, 984 τραυματίες και 201 αγνοουμένους, με σημαντικό ποσοστό αξιωματικών ανάμεσά τους.
Οι κύριες συγκρούσεις έλαβαν χώρα στη βόρεια όχθη του ποταμού Σαρανταπόρου, στον Πύργο Στράτσιανης, στο Κάμενικ και την Πυρσόγιαννη. Από την πλευρά του Εθνικού Στρατού διατέθηκαν σημαντικές δυνάμεις: 9 τάγματα της VIII Μεραρχίας, 2 τάγματα της 45ης Ταξιαρχίας, 6 τάγματα του Β ' Σώματος Στρατού, 2 Μοίρες Καταδρομών και 2 εφεδρικές ταξιαρχίες για την εξασφάλιση των μετόπισθεν της VIII Μεραρχίας. Το σύνολο των δυνάμεων αυτών, που υπολογιζόταν σε τουλάχιστον 4.000 άνδρες, ήρθε αντιμέτωπο με την 157η Ταξιαρχία του ΔΣΕ, που δεν αριθμούσε περισσότερους από 250 μαχητές, οι οποίοι βασίζονταν στην αξιοποίηση του βαρέος οπλισμού που είχαν προμηθευτεί ως λάφυρα και της φυσικής οχύρωσης των υψωμάτων. οι μάχες γύρω από τα υψώματα αυτά ήταν συνεχείς και εξαντλητικές μέχρι την ανακατάληψη από τον Εθνικό Στρατό του Πύργου και του υψώματος 1.615 έως τις 26 Απριλίου με την επιχείρηση «Νυχτερίς». Μετά την επιχείρηση αυτή, n γραμμή του μετώπου στον Γράμμο σταθεροποιήθηκε ως τις επόμενες επιχειρήσεις του Εθνικού Στρατού το καλοκαίρι του 1949. Η τελευταία νίκη του ΔΣΕ θα ήταν η ανακατάληψη του υψώματος Πατώματα έπειτα από επίθεση στις 30 Μαΐου εναντίον τής εκεί οχυρωμένης διλοχίας του Εθνικού Στρατού.
Πηγή κειμένου: ΕΛΛΗΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΑ, 1946-1949 ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΜΑΧΕΣ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
