 |
| Η τελευταία πράξη του δράματος. Αναφορά γερμανικού τμήματος μετά την παράδοση καταφυγίου στη διάβαση του Ρούπελ. Αριστερά διακρίνονται Έλληνες στρατιώτες (φωτ. Benno Wundshammer, αρχείο ΒΡΚ, Βερολίνο) |
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή η Ελλάδα κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες, προκειμένου να ανασυντάξει τις Ένοπλες Δυνάμεις της και να οργανώσει αξιόμαχο στρατό, σύμφωνα με τα πρότυπα των πιο εξελιγμένων χωρών. Ομως, τα οικονομικά της χώρας αποτέλεσαν μια μεγάλη τροχοπέδη και η προσπάθεια αυτή υπήρξε αργή και επίπονη. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας περιλαμβάνεται και η οχύρωση της παραμεθορίου ζώνης, η οποία είναι επίσης γνωστή ως "γραμμή Μεταξά".
Οι πρώτες σκέψεις για την οχύρωση της παραμεθορίου περιοχής εκφράσθηκαν το 1933. οι σχετικές προτάσεις, οι οποίες υποβλήθηκαν από τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού, αντιστράτηγο Δημήτριο Καθενιώτη, δεν εγκρίθηκαν από την κυβέρνηση λόγω του μεγάλου κόστους που απαιτούσε ένα τέτοιο σχέδιο. Επιπλέον, προτεραιότητα είχε δοθεί στην αγορά σύγχρονου πολεμικού υλικού και κυρίως όπλων, δεδομένου ότι ο υπάρχων οπλισμός θεωρείτο εν μέρει απαρχαιωμένος.
Το ΓΕΣ επανήλθε με νέες προτάσεις το 1935. Παράλληλα, επειδή οι μελέτες που είχαν εκπονηθεί σχετικά με την οχύρωση της περιοχής βόρεια της Ξάνθης και της Κομοτηνής κατά τα έτη 1924 και 1925 ήταν τελείως ανεπαρκείς, διατάχθηκε η σύνταξη μελέτης από μηδενική βάση για ολόκληρη την περιοχή. Αποτέλεσμα ήταν να καθυστερήσει σημαντικά η έναρξη κατασκευής των έργων, ενώ είχαν ήδη εγκριθεί και είχαν μάλιστα διατεθεί και τα ανάλογα κονδύλια.
Η ισχυρή οχύρωση της παραμεθορίου περιοχής αποτελούσε βασική ανάγκη, δεδομένου του μικρού βάθους που παρουσιάζει το έδαφος έναντι γης Βουλγαρίας. Θα χρησίμευε για την εξασφάλιση ζωτικών περιοχών του ελληνικού χώρου, στις οποίες θα πραγματοποιείτο η επιστράτευση και η στρατηγική συγκέντρωση των μονάδων. Επιπλέον, θα δημιουργούσε ευνοϊκές συνθήκες για τη διεξαγωγή επιθετικών επιχειρήσεων. Με τις σκέψεις αυτές αποφασίστηκε αρχικά η οχύρωση της παραμεθορίου περιοχής από τον ποταμό Αξιό μέχρι τον ποταμό Εβρο.
Πρώτη ενέργεια του ΓΕΣ ήταν να συγκροτήσει τον Ιούνιο του 1935 μια επιτροπή μελέτης, η οποία λίγο αργότερα oνομάστηκε Επιτροπή Μελετών Οχύρωσης (ΕΜΟ). Η επιτροπή αυτή έλαβε εντολή να μελετήσει το θέμα και να προτείνει τη μορφή που θα έπρεπε να λάβει η οχύρωση, τη γραμμή στην οποία θα κατασκευαζόταν, το είδος και τον αριθμό των έργων, τη δαπάνη κατασκευής και την οργάνωση της εργασίας. Το ΓΕΣ είχε προσδιορίσει τις γενικές γραμμές, με Βάση τις οποίες προβλεπόταν οχύρωση της ζώνης προκάλυψης με σειρά προτεραιότητας: ανατολική Μακεδονία, κεντρική Μακεδονία, δυτική Μακεδονία, δυτική Θράκη. Το ΓΕΣ καθόριζε, επίσης, ότι σκοπός της οχύρωσης ήταν η ενίσχυση των δυνάμεων προκάλυψης για την εκπλήρωση της αποστολής τους σε περίπτωση επίθεσης και η ενίσχυση του στρατού εκστρατείας για την εκτέλεση της κύριας αποστολής του.
Τον Οκτώβριο του 1935 η ΕΜΟ υπέβαλε τις προτάσεις της και το ΓΕΣ συγκρότησε για την εκτέλεση των έργων τη Διοίκηση Φρουρίου Θεσσαλονίκης (ΔΦΘ), ισότιμη με σχηματισμό. Η γενική Ιδέα της οχύρωσης μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: κατασκευή περίκλειστων αμυντικών συγκροτημάτων στις κύριες οδεύσεις ή κατευθύνσεις επίθεσης και ημίκλειστων στις δευτερεύουσες. οι μελέτες για το είδος των έργων βασίσθηκαν αρχικά στον γαλλικό κανονισμό οργάνωσης εδάφους και σε διάφορα συγγράμματα οχυρωτικής.
Η κατασκευή των έργων άρχισε στα μέσα του 1936. Το έτος εκείνο διατέθηκαν για τον σκοπό αυτό πιστώσεις ύψους 62,5 εκατομμυρίων δραχμών. ΟΙ εργασίες διεξάγονταν καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου, αλλά σε δύο περιόδους: κατά την εντατική περίοδο, η οποία διαρκούσε από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο, και κατά τη χειμερινή περίοδο που διαρκούσε από τον Νοέμβριο μέχρι τον Απρίλιο. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το έτος 1938 απασχολούντο 3.630 εργάτες την ημέρα κατά την εντατική περίοδο (o μεγαλύτερος αριθμός εργατών που απασχολήθηκαν κατά τη διάρκεια των έργων την περίοδο αυτή) και 550 κατά τη χειμερινή, ενώ το 1939 οι αριθμοί ήταν αντίστοιχα 3.395 και 1.240 (ο μεγαλύτερος αριθμός εργατών για την περίοδο αυτή). Από το 1936 έως το 1941 διατέθηκαν για την οχύρωση της παραμεθορίου περιοχής 1.457.975.336 δραχμές. Από αυτά τα 100 εκατομμύρια χρησιμοποιήθηκαν για έργα εκστρατείας και τα υπόλοιπα νια τα μόνιμα οχυρά. Το μεγαλύτερο ποσό, των 111.540.000 δραχμών, διατέθηκε για το οχυρό Νο 5 (Ρούπελ), και το μικρότερο, των 7.978.000 δραχμών, για το οχυρό Νο 14 (Ντάσαβλη). Το μέγεθος του έργου μπορούμε να συμπεράνουμε από τα παρακάτω στατιστικά στοιχεία των κατασκευών:
Εκσκαφές επιφανειακών έργων, 616.000 κυβικά μέτρα.
Εκσκαφές υπόγειων έργων, 291.000 κυβικά μέτρα.
Οπλισμένο σκυρόδεμα, 68.000 κυβικά μέτρα.
Μη οπλισμένο σκυρόδεμα, 74.000 κυβικά μέτρα.
Μήκος υπόγειων τηλεφωνικών κυκλωμάτων, 1.216.000 μέτρα.
Μήκος υπόγειων στοών, 36.500 μέτρα.
Τσιμέντο που καταναλώθηκε, 66.000 τόννοι.
Σίδηρος που καταναλώθηκε, 12,000 τόννοι.
Ημερομίσθια που πραγματοποιήθηκαν, 2.875.000.
ΕΝΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΟ ΘΑΥΜΑ
 |
ΕΛΛΗΝΑΣ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΟΣ, ΟΧΥΡΑ 1941 Φορά μπότες ιππικού με δερμάτινες περικνημίδες γαλλικού τύπου και φέρει δερμάτινη ζώνη οπλίτη, στην οποία έχει προσαρμόσει τη θήκη του ισπανικής προέλευσης πιστολιού Ruby Martian. Αν όχι ιδιαίτερα καλής ποιότητας, το πιστόλι αυτό εξόπλισε σε μεγάλο βαθμό τους αξιωματικούς και τους χειριστές ομαδικών όπλων (εικονογράφηση του Θάνου Βασιλικού για τις Εκδόσεις ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ). |
Παράλληλα με την οχύρωση εκτελέσθηκαν και έργα οδοποιίας για την εξυπηρέτηση των αναγκών των επιχειρήσεων. Διανοίχ9ηκαν νέοι δρόμοι, μήκους 174.320 μέτρων, και βελτιώθηκε το υπάρχον οδικό δίκτυο σε μήκος 83.700 μέτρων.
Τον Αύγουστο του 1936 ανέλαβε την αρχηγία του ΓΕΣ ο αντιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος, ο οποίος καθόρισε νέο αντικειμενικό σκοπό της οχύρωσης. Σύμφωνα με την αντίληψη του νέου αρχηγού, σκοπός της οχύρωσης δεν ήταν μόνο η εξασφάλιση της προκάλυψης αλλά και της κατοχής περιοχών, οι οποίες θα διευκόλυναν την ανάληψη επιθετικών επιχειρήσεων από τον Ελληνικό Στρατό με βάση τα πολεμικά σχέδια. Με άλλα λόγια η οχυρωμένη ζώνη θα χρησίμευε για να δημιουργηθούν ευνοϊκότερες συνθήκες για την ανάληψη επίθεσης. Επίσης, στις σκέψεις του αρχηγού του ΓΕΣ ήταν να μπορεί η οχυρωμένη τοποθεσία να αποτελέσει τη γραμμή άμυνας του Ελληνικού Στρατού για την αντιμετώπιση τυχόν επιθετικών επιχειρήσεων του αντιπάλου.
Το 1938 αποτέλεσε σταθμό στην κατασκευή των οχυρών. Το καλοκαίρι του έτους εκείνου ομάδα Ελλήνων αξιωματικών μετέβη στη Γαλλία και επισκέφθηκε τη Γραμμή Μαζινώ, η οποία θεωρείτο η τελειότερη οχύρωση της εποχής. Από την επίσκεψη εξήχθησαν χρήσιμα συμπεράσματα και, όταν επέστρεψε η επιτροπή, υπέβαλε προτάσεις, οι οποίες συνετέλεσαν στη βελτίωση των έργων. Συγκεκριμένα, καταργήθηκαν τα χαρακώματα εκτός από ορισμένα σημεία, στα οποία ήταν απαραίτητο να διατηρηθούν, ενώ ο αριθμός των ανδρών της ομάδας μάχης μειώθηκε από 13 σε 8. Επίσης, υιοθετήθηκε ο Τύπος του σύνθετου επιφανειακού έργου, όπως για παράδειγμα πολλαπλό πολυβολείο και παρατηρητήριο, πολυθολείο και ολμοβολείο κλπ. Επιπλέον, αποφασίστηκε να κατασκευάζονται στο εξής όλα τα ενεργητικά και υπόγεια σκέπαστρα με την ίδια αντοχή. Τα περισσότερα οχυρά ήταν κατασκευασμένα για να αντέχουν σε μεμονωμένη βολή πυροβόλου 220 mm. Λίγα ήταν κατασκευασμένα για να αντέχουν σε βολή 155 mm - όπως ήταν η αρχική σκέψη για όλα.
Οι εργασίες συνεχίσθηκαν με εντατικούς ρυθμούς και μέχρι την έκρηξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου είχαν κατασκευαστεί 21 οχυρά σε όλη την έκταση της αμυντικής τοποθεσίας. πιο συγκεκριμένα:
Πέντε οχυρά στον τομέα του Μπέλες: Ποποτλίβιτσα, Ιστίμπεη, Κελκαγιά, Αρπαλούκι, Παληουριώνες.
Τρία στον τομέα Αγκίστρου (Τσιγγελίου): Ρούπελ, Καρατάς, Κάλη.
Πέντε στον τομέα Καραντάγ: Περσέκ, Μπαμπαζώρα, Μαλιάγκα, Περιθώρι, Παρταλούσκα.
Τρία στο υψίπεδο Κάτω Νευροκοπίου: Ντάσαβλη, Λίσσε, Πυραμιδοειδές.
Τρία στον τομέα Φαλακρού: Καστίλλο, Αγιος Νικόλαος, Μπαρτίσεβα.
Τα οχυρά αυτά κάλυπταν τους φυσικούς άξονες εισβολής από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα, μέσω των κοιλάδων των ποταμών Στρυμόνα και Νέστου. Τα οχυρά της Δυτικής Θράκης, Εχίνος και Νυμφαία, Κάλυπταν αντίστοιχα τις κατευθύνσεις Πασμακλή - Εχίνος - Ξάνθη και Κίρτζαλη - Νυμφαία - Κομοτηνή. Η προβλεπόμενη δύναμη όλων των οχυρών ήταν 329 αξιωματικοί και 9.740 οπλίτες.
Η τοποθεσία άμυνας Μπέλες-Νέστος, γνωστή και ως «γραμμή Μεταξά", ήταν φύσει οχυρή και εκτεινόταν από τον ποταμό Αξιό έως τον ποταμό Νέστο. Από τη γραμμή των συνόρων προς το εσωτερικό της χώρας ο πιθανός εισβολέας θα αντιμετώπιζε κατά σειρά:
Από τα σύνορα μέχρι την οχυρωμένη τοποθεσία ελαφρά έργα εκστρατείας, σκοπός των οποίων ήταν να επιβραδύνουν τον εχθρό ή να αποτελέσουν μια προωθημένη βάση εξόρμησης. Σε ορισμένα σημεία υπήρχαν κοι πολυβολεία, κατασκευασμένα από οπλισμένο σκυρόδεμα.
Την οχυρωμένη τοποθεσία, η οποία συγκροτείτο από τα διάφορα οχυρά και τα υπόλοιπα έργα εκστρατείας, ενισχυμένα κατά τμήματα με πολυβολεία από σκυρόδεμα, τα οποία σκοπό είχαν να ενισχύουν τα οχυρά και να εξασφαλίζουν βάθος στην τοποθεσία. Τον αγώνα των παραπάνω τμημάτων υποστήριζε κινητό πυροβολικό, το οποίο δρούσε σε προετοιμασμένες θέσεις πίσω από την οχυρωμένη τοποθεσία.
Οι εργασίες της οχύρωσης συνεχίσθηκαν έως και τις 6 Απριλίου 1941. Οταν άρχισαν να ηχούν τα τύμπανα του πολέμου στην Ευρώπη και προτού εμπλακεί σε αυτόν η Ελλάδα, το ΓΕΣ, με βάση τις μάχες στην Πολωνία και στη Γαλλία, συνέταξε οδηγίες για την αποτελεσματικότερη άμυνα των έργων. Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις, για την προσβολή ενός οχυρού οι Γερμανοί χρησιμοποιούσαν τις εξής μεθόδους:
Βομβαρδισμός του ίδιου του οχυρού με βαρύ πυροβολικό και αεροπορία, αλλά και βομβαρδισμός των πεδίων βολής του οχυρού, με σκοπό να σχηματιστούν κρατήρες. οι κρατήρες αυτοί, όπως και οι κρατήρες του φίλιου πυροβολικού, χρησιμοποιούντο για την Κάλυψη των τμημάτων εφόδου, τα οποία κινούντο εναντίον των οχυρών.
Προσβολή των θυρίδων των έργων με πυροβόλα ευθυτενούς τροχιάς (αντιαρματικά), με σκοπό είτε την πλήρη καταστροφή του οργάνου πυρός είτε την εμπλοκή του συστήματος περιστροφής του).
Κίνηση τμημάτων προς τα οχυρά και καταστροφή των οργάνων πυρός με φλογοβόλα ή εκρηκτικές ύλες.
Χρήση αλεξιπτωτιστών (έγινε μόνο στο βελγικό οχυρό Εμπέν Εμαέλ).
Απόσπασμα σπό το άρθρο του υποστρατήγου ε.α.Δ. Γεδεών -ΤΑ ΟΧΥΡΆ ΤΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΜΕΤΑΞΑ - ΕΝΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΟ ΘΑΥΜΑ„, Μεγάλες Μάχες, τόμος 6, Εκδόσεις ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ, Αθήνα Μάιος 2002
