 |
Προμηθεύς Δεσμώτης, πίνακας του 15ου
αιώνα του Φλαμανδού ζωγράφου Πίτερ
Πάουλ Ρούμπενς με θέμα την τιμωρία του
Προμηθέως (Μουσείο Τέχνης Φιλαδέλφεια). |
Προμηθεύς (ο προορών τα βουλεύματα, γι' αυτό και ο Προμηθεύς χαρακτηρίζεται από τον Ησίοδο ως κατεχόμενος πρόφρονι θυμώ). Κατά την ελληνική μυθολογία, ο Προμηθεύς ήταν γιος του Τιτάνα Ιαπετού και της νύμφης του Ωκεανού Κλυμένης ή της θέτιδος. Ήταν αδελφός του Άτλαντος, του Μενοιτίου και του Επιμηθέως, και πατέρας του Δευκαλίωνος από την Πανδώρα και του Έλληνος από την Πύρρα. Την πιο παλιά αφήγηση γι' αυτόν μας την δίνει ο Ησίοδος (Θεογονία, 521-616), ως εξής: Όταν οι θεοί, μετά την κατανίκηση των Τιτάνων, διαπραγματεύονταν με τους ανθρώπους για τις τιμές που έπρεπε να τους αποδοθούν, ο Προμηθεύς ανέλαβε να χωρίσει σε δύο μερίδες τον ταύρο που πρόσφεραν θυσία στους θεούς. Συγκέντρωσε μέσα στο δέρμα του ζώου τα καλύτερα κομμάτια του κρέατος και τα εντόσθια, και τοποθέτησε στην κορυφή το στομάχι, που είναι το χειρότερο από τα μέρη του σώματος. Από την άλλη μεριά έβαλε τα κόκαλα του ζώου μαζί με το πάχος, σαν το φαινομενικά καλύτερο μερίδιο. Ο Ζευς μάντεψε τον δόλο, αλλά, από εχθρότητα προς τους ανθρώπους, διάλεξε επίτηδες τη χειρότερη μερίδα, και εκδικήθηκε τον Προμηθέα στερώντας τη φωτιά απ' όλους τους θνητούς. Ο Προμηθεύς τότε έκλεψε τη φωτιά από τον Όλυμπο και την έφερε στους ανθρώπους μέσα σε έναν κοίλο κορμό νάρθηκα. Ο Ζευς έδεσε τον Προμηθέα με αλυσίδες σε μια κολόνα, όπου ένας αετός όλη την ημέρα του έτρωγε το συκώτι, το οποίο όμως ξαναγινόταν κάθε βράδυ. Έτσι, ο Προμηθεύς ζούσε καθημερινά ένα τρομερό βασανιστήριο, Τελικά ο Ηρακλής, με τη συγκατάθεση του πατέρα του, Διός, που επιθυμούσε να αυξήσει τη φήμη του γιου του, σκότωσε τον αετό και απελευθέρωσε το γιο του Ιαπετού. Έπειτα όμως ο Ζευς, για να εκδικηθεί τους ανθρώπους, έβαλε τον Ήφαιστο να πλάσει από πηλό μια όμορφη γυναίκα, την Πανδώρα, την προικισμένη δηλαδή με όλα τα δώρα, και οι θεοί τής χάρισαν όλες τις γοητείες και τις χάρες, αλλά και την έκαναν γεμάτη ψέματα, κολακείες και πονηριά. Ο Ερμής την έφερε με μια στάμνα για προίκα της, που μέσα της ήταν κλεισμένα όλα τα κακά, και την έδωσε στον Επιμηθέα τον αδελφό του Προμηθέως. Ο Επιμηθεύς μολονότι ο αδελφός του τον είχε προειδοποιήσει πως δεν έπρεπε να δεχτεί κανένα δώρο από τον Δία, μαγεύτηκε από τις χάρες της Πανδώρας και την έκανε γυναίκα του. Η Πανδώρα άνοιξε τότε τη στάμνα και βγήκαν έξω όλα τα κακά, τα βάσανα και οι αρρώστιες που ήταν προηγουμένως άγνωστα στους ανθρώπους, και απλώθηκαν σε όλη τη Γη. Μόνο η απατηλή Ελπίδα παρέμεινε μέσα στη στάμνα, γιατί πριν προφτάσει να βγει, η Πανδώρα έκλεισε το σκέπασμα της στάμνας. Κατά τον Απολλόδωρο, ο Προμηθεύς έπλασε τον άνθρωπο από πηλό και του έδωσε κρυφά από τον Δία τη φωτιά, που την είχε κρύψει μέσα σε καλάμι νάρθηκα. Αμέσως μόλις το κατάλαβε ο Ζευς, πρόσταξε τον Ήφαιστο να αλυσοδέσει τον Προμηθέα στον Καύκασο. Ο Προμηθεύς βασανίστηκε έτσι επί τέσσερα χρόνια. Ο γιος του Προμηθέως, Δευκαλίων, βασίλεψε στην περιοχή της Φθίας. Ο Δευκαλίων νυμφεύτηκε την κόρη του Επιμηθέως, την πρώτη γυναίκα που έπλασαν οι θεοί. Κι όταν ο Ζευς αποφάσισε να καταστρέψει το ανθρώπινο γένος, ο Δευκαλίων, ακολουθώντας τη συμβουλή του πατέρα του, Προμηθέως, έφτιαξε μια κιβωτό και κλείστηκε μέσα, μαζί με τη γυναίκα του, Πύρρα. Αλλά υπάρχουν πολλές άλλες εκδοχές του μύθου, που πλουτίζεται και με λεπτομέρειες που προσέθεσαν διάφοροι ποιητές και μυθογράφοι. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ο Προμηθεύς έπλασε τον άνθρωπο με τη βοήθεια της Αθηνάς, και του έδωσε μέρος από όλες τις ιδιότητες των άλλων ζώων. Κατ' άλλη εκδοχή, ο Προμηθεύς δεν ελευθερώθηκε από τον Ηρακλή, αλλά από τον ίδιο τον Δία, όταν ο Τιτάνας αποκάλυψε στον Δία την επιταγή της μοίρας του, πως θα γινόταν από τη Θέτιδα ο πατέρας γιου που θα σφετεριζόταν την κυριαρχία του. Άλλοι πάλι αναφέρουν πως ο Προμηθεύς τιμωρήθηκε στον Καύκασο όχι μόνο επειδή φρόντιζε για τους ανθρώπους, αλλά και για τον εγκληματικό έρωτά του προς την Αθηνά, γιατί με τη βοήθεια της Αθηνάς είχε ανέβει στους ουρανούς για να κλέψει τη φωτιά. Σε ανάμνηση αυτής της κλοπής του ουράνιου πυρός, ο Προμηθεύς λατρευόταν στην Αθήνα μέσα στο ιερό που βρισκόταν στην Ακαδημία κι όπου ξεκινούσε η λαμπαδηδρομία που γινόταν προς τιμήν του. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ο Προμηθεύς γνώριζε το μυστικό που αφορούσε τον γάμο της Θέτιδος, αλλά αρνιόταν να το αποκαλύψει. Για να τον τιμωρήσει για την ανυπάκοη διαγωγή του, ο Ζευς τον αλυσόδεσε σε έναν μοναχικό βράχο του Καυκάσου, όπου ο αετός τρεφόταν καθημερινά από το συκώτι του, που ξαναγινόταν τη νύχτα. Το μαρτύριο αυτό εξακολούθησε για πολλά χρόνια, ώσπου ο Προμηθεύς ή ελευθερώθηκε από τον Ηρακλή ή, σύμφωνα με άλλη πάλι εκδοχή, συνθηκολόγησε και αποκάλυψε το μυστικό για τη Θέτιδα. Ο Προμηθεύς λατρευόταν αρχικά ως Τιτάν που ανήκε στον κύκλο των αρχαιότατων θεών, γύρω από τον Κρόνο και τον Ιαπετό, και γι' αυτό εκπροσωπούσε τη δημιουργική ενέργεια της φύσης. Η απελευθέρωσή του από τον Ήφαιστο, η συγγένειά του με τους Καβείρους και η λατρεία του σε ηφαιστειώδεις τόπους δείχνουν πως εκπροσωπούσε το πυρ. Όπως ο αδελφός του Άτλας και ο Τάνταλος, ο Προμηθεύς ήταν αρχικά θεός των ορέων. Αργότερα όμως, ο Προμηθεύς λατρευόταν ως θεάνθρωπος, ήρωας της δημιουργίας του πνευματικού ανθρώπου, που για χάρη του υπέστη και τα βασανιστήρια που του επέβαλε ο φθονερός Ζευς. Ο Προμηθεύς και οι μύθοι του απεικονίστηκαν από πολλούς καλλιτέχνες.
Πηγή κειμένου: ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ, Εκδ. ΔΟΜΗ
