Μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου οι Τούρκοι όρμησαν μέσα στην πόλη, αρχίζοντας μια τρομερή λεηλασία.Ένα μεγάλο πλήθος Ελλήνων κατέφυγε στην Αγία Σοφία, ελπίζοντας να βρει εκεί ασφάλεια. Αλλά οι Τούρκοι έσπασαν την κεντρική πύλη και όρμησαν μέσα στην εκκλησία όπου έσφαξαν τους Έλληνες, δίχως διάκριση φύλου ή ηλικίας. Την ημέρα της πτώσεως της πόλεως, ή πιθανόν, την επομένη, o Σουλτάνος εισήλθε επισήμως στην Κωνσταντινούπολη και πήγε στην Αγία Σοφία, όπου και προσευχήθηκε στον Μωάμεθ. Κατόπιν o Πορθητής εγκαταστάθηκε στα αυτοκρατορικά ανάκτορα των Βλαχερνών.
Βάσει των ομόφωνων πληροφοριών των πηγών, η λεηλασία της πόλης κράτησε, όπως είχε υποσχεθεί o Μωάμεθ στους στρατιώτες του, τρεις ημέρες και τρεις νύχτες. Ο λαός κατεσφάγη ανελέητα. Οι εκκλησίες, με επικεφαλής την Αγία Σοφία, καθώς και τα μοναστήρια, με όλο τους τον πλούτο, λεηλατήθηκαν και βεβηλώθηκαν, ενώ οι ιδιωτικές περιουσίες έγιναν αντικείμενο αρπαγής και λαφυραγωγίας. Κατά τη διάρκεια αυτών των μοιραίων ημερών χάθηκαν αναρίθμητοι πολιτιστικοί θησαυροί. Τα βιβλία κάηκαν, κομματιάσθηκαν ή πουλήθηκαν σε εξευτελιστικές τιμές.
Κατά τον Δούκα, ένας τεράστιος αριθμός βιβλίων φορτώθηκε επάνω σε αμάξια και σκορπίσθηκε σε διάφορες χώρες πολλά βιβλία, τα έργα τού Αριστοτέλους και του Πλάτωνος, θεολογικά έργα και πολλά άλλα, πουλήθηκαν αντί ενός χρυσού νομίσματος ο χρυσός και ο άργυρος που κάλυπτε το ωραίο δέσιμο των Ευαγγελίων, ξηλώθηκε, ενώ τα ίδια τα Ευαγγέλια πουλήθηκαν ή καταστράφηκαν όλες οι εικόνες κάηκαν και οι Τούρκοι έφαγαν κρέας, το οποίο μαγείρεψαν πάνω στην φωτιά αυτή. Εν τούτοις όμως μερικοί ιστορικοί, όπως π.χ. ο Θ.Ουσπένσκι, πιστεύουν ότι "οι Τούρκοι, το 1453, ενήργησαν με περισσότερη ηπιότητα και ανθρωπισμό από τους Σταυροφόρους που κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη το 1204"
Μια λαϊκή, χριστιανική, παράδοση, αναφέρει ότι τη στιγμή τής εμφανίσεως των Τούρκων στην Αγία Σοφία ετελείτο λειτουργία. Όταν ο ιερέας που τελούσε τη Θεία Ευχαριστία είδε τους Μουσουλμάνους να ορμούν μέσα στην εκκλησία, εισήλθε και εξαφανίσθηκε μέσα στον τοίχο, πίσω από το Άγιο Βήμα, που άνοιξε μπροστά του κατά τρόπο θαυματουργικό. Όταν η Κωνσταντινούπολη θα επανέλθει στα χέρια των Χριστιανών, o ιερέας θα βγει από τον τοίχο για να συνεχίσει τη λειτουργία.
Πριν από εξήντα χρόνια, οι τοπικοί οδηγοί συνήθιζαν να δείχνουν στους περιηγητές, σε μια από τις μακρινές τοποθεσίες της πόλης, έναν τάφο που υπετίθετο ότι ανήκε στον τελευταίο Αυτοκράτορα του Βυζαντίου. Επάνω στον τάφο αυτό έκαιγε ένα απλό καντήλι. Φυσικά ο ανώνυμος αυτός τάφος δεν είναι στην πραγματικότητα ο τάφος του Κωνσταντίνου. Το μέρος όπου έθαψαν τον τελευταίο Αυτοκράτορα είναι άγνωστο. Το 1895 ο E. Α Γκρόσβενορ (E. A. Growenor), έγραφε ότι «σήμερα, στη συνοικία Αμπού Βέφα, στην Κωνσταντινούπολη, μπορεί να δει κανείς έναν χαμηλό ανώνυμο τάφο, τον οποίο ταπεινοί Έλληνες τιμούν ως τον Τάφο του Κωνσταντίνου... Κεριά άναβαν και διατηρούνταν αναμμένα εκεί μέρα και νύκτα. Μέχρι πριν οκτώ χρόνια, τον τόπο αυτό χρησιμοποιούσαν συχνά, αν και κρυφά, ως τόπο προσευχής. Κατόπιν όμως επενέβη η Οθωμανική Κυβέρνηση, επιβάλλοντας αυστηρές τιμωρίες, και το μέρος αυτό ερημώθηκε σχεδόν τελείως. Όλα αυτά έχουν σχέση με τους μύθους που ευχαριστούν τσυς εύπιστους ή ευλαβείς
Έχει, συχνά, λεχθεί ότι δύο ημέρες μετά την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως, έφθασε στο Αρχιπέλαγος ένας στόλος από τη Δύση, με σκοπό την ενίσχυση της πόλης, και πως όταν έγινε γνωστή η είδηση για την κατάληψη τής πρωτεύουσας, ο στόλος επέστρεψε πίσω. Βάσει ορισμένων νέων στοιχείων, το γεγονός αυτό τώρα δεν γίνεται δεκτό: πλοία του Πάπα, των Γενουατών ή της Αραγώνας δεν κατευθύνθηκαν ποτέ προς την Ανατολή, με σκοπό την ενίσχυση τής Κωνσταντινουπόλεως.
Το 1456 ο Μωάμεθ απέσπασε τους Φράγκους την Αθήνα και λίγο αργότερα υπέταξε όλη την Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης και της Πελοποννήσου. Ο Παρθενών -η μεσαιωνική δηλαδή εκκλησία τής Θεοτόκου- μετετράπη, με διαταγή τού Σουλτάνου, σε τζαμί. Το 1461 η μακρινή Τραπεζούντα πρωτεύουσα τής άλλοτε ανεξάρτητης Αυτοκρατορίας, περιήλθε στην εξουσία των Τούρκων. Συγχρόνως οι Τούρκοι κατέλαβαν τα υπολείμματα του Δεσποτάτου της Ηπείρου.
Η Ορθόδοξη Βυζαντινή Αυτοκρατορία έπαψε να υφίσταται. Στη θέση της ιδρύθηκε και αναπτύχθηκε η Μωαμεθανική Οθωμανική Αυτοκρατορία, της οποίας η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε από την Αδριανούπολη στην Κωνσταντινούπολη που ονομάσθηκε από τους Τούρκους Ισταμπούλ.
Ο Δούκας, μιμούμενος τον «θρήνο» του Νικήτα Ακομινάτου, που είχε γραφεί μετά τη λεηλασία τής Κωνσταντινουπόλεως από τους Λατίνους το 1204, θρηνεί το γεγονός του 1453:
«Ω πόλις, Πόλις, πόλεων πασών κεφαλή! ω πόλις, πόλις κέντρον των τεσσάρων του κόσμου μερών! ω πόλις, πόλις, χριστιανών καύχημα και βαρβάρων αφανισμός! ω πόλις, πόλις, άλλη παράδεισος φυτευθείσα προς δυσμάς, έχουσα ένδον φυτά παντοία βρίθοντα καρπούς πνευματικούς!
που σου το κάλλος, παράδεισε, που σου η των χαρίτων του πνεύματος ευεργετική ρώσις ψυχής τε και σώματος; που τα των αποστόλων του κυρίου μου σώματα, τα προ φυτευθέντα εν τω αειθαλεί παραδείσω, έχοντα εν μέσω τούτων το πορφυρούν ιμάτιον, τη λόγχην, τον σπόγγον, τον κάλαμον, άτινα ασπάζοντες εφανταζόμεθα τον εν σταυρώ υψωθέντα οράν, που τα των οστών λείψανα, που τα των μαρτύρων; που τα του μεγάλου Κωνσταντίνου και των λοιπών βασιλέων πτώματα;》
Ο σύγχρονος Πολωνός ιστορικός Γιαν Ντλούγκος (Jan Dlugosz) γράφει στην Ιστορία τής Πολωνίας:
«Η ήττα αυτή τής Κωνσταντινουπόλεως, Τόσο άθλια και αξιοθρήνητη, υπήρξε μια μεγάλη νίκη των Τούρκων, μια τρομερή καταστροφή των Ελλήνων, ένα αίσχος των Λατίνων. Με την ήττα αυτή τραυματίσθηκε η Καθολική Πίστη, η θρησκεία ταράχθηκε και το όνομα του Χριστού εξυβρίσθηκε και ταπεινώθηκε. Ένα από τα δύο μάτια του Χριστιανισμού ξεριζώθηκε. Ένα από τα δύο του χέρια ακρωτηριάσθηκε εφόσον οι βιβλιοθήκες και οι αρχές τής ελληνικής γραμματείας -δίχως τις οποίες κανείς δεν μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του μορφωμένο- καταστράφηκαν.
Ένας χρονογράφος της μακρινής Γεωργίας παρατηρεί με ευλάβεια ότι «την ημέρα κατά την οποία οι Τούρκοι πήραν την Κωνσταντινούπολη, o ήλιος σκοτείνιασε
Η πτώση της Κωνσταντινουπόλεως έκανε τρομερή εντύπωση στη Δυτική Ευρώπη, η οποία, πρώτα απ' όλα, κατελήφθη από φόβο με τη σκέψη τών μελλοντικών προωθήσεων τών Τούρκων. Επί πλέον, η καταστροφή ενός από τα κυριότερα κέντρα τού Χριστιανισμού - μολονότι σχισματικού, κατά την αντιληψη τής Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας- προκάλεσε στους πιστούς της Δύσεως την οργή, τη φρίκη και τον ζήλο για την επανόρθωση τής καταστάσεως.
Πάπες, ηγεμόνες, Επίσκοποι, πρίγκιπες και ιππότες, έχουν αφήσει πολλές επιστολές που περιγράφουν όλη τη φρίκη της καταστάσεως, κάνοντας έκκληση για μια Σταυροφορία κατά του νικηφόρου Ισλάμ και του εκπροσώπου του Μωάμεθ Β', αυτού του «προδρόμου του Αντιχρίστου και δευτέρου Σενναχερίμπ. Σε πολλές επιστολές, η καταστροφή τής Κωνσταντινουπόλεως θρηνείται ως η καταστροφή τού κέντρου του πολιτισμού. Στην έκκλησή του προς τον Πάπα Νικόλαο E', ο Δυτικός Αυτοκράτορας Φρειδερίγος Γ', χαρακτηρζοντας την πτώση τής Κωνσταντινουπόλεως «ως γενική συμφορά για τη χριστιανική πίστη», έγραφε ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν
«μια πραγματική κατοικία (velut domicilium proprium) της λογοτεχνίας και των σπουδών όλης της ανθρωπότητας.Ο καρδινάλιος Βησσαρίων, θρηνώντας την πτώση της πόλης, την αποκαλεί «σχολή τών άριστων τεχνών» (gymnasium optimarum artium) Ο περίφημος Ενέα Σίλβιο Πικολομίνι (Enea Silvio Piccolomini), μετέπειτα Πάπας Πίος Β', φέρνοντας στη σκέψη του τα αναρίθμητα βιβλία τού Βυζαντίου, που ήταν ακόμη άγνωστα στους Λατίνους, χαρακτηρίζει την κατάληψη τής πόλης από τους Τούρκους ως δεύτερο θάνατο του Ομήρου και του Πλάτωνος. Μερικοί συγγραφείς θεωρούσαν τους Τούρκους απογόνους των Τρώων και τους ονόμαζαν Τεύκρους. προειδοποιούσαν δε την Ευρώπη για τα σχέδια του Σουλτάνου να κτυπήσει την Ιταλία που τον γοήτευε για τον πλούτο της και τα μνημεία των Τρώων προγόνων
Διάφορες επιστολές της πέμπης δεκαετίας του 15ου αιώνα αναφέρουν ότι «o Σουλτάνος, όπως ο Ιουλιανός o Παραβάτης, θα αναγκασθεί τελικά να αναγνωρίσει τη νίκη του Χριστού». Ότι ο Χριστιανισμός, αναμφιβόλως, είναι αρκετά ισχυρός για να μην φοβάται τους Τούρκους ότι «θα ετοιμασθεί μια ισχυρή εκστρατεία (valida expeditio) και ότι οι Χριστιανοί θα μπορέσουν να νικήσουν τους Τούρκους και «να τους διώξουν από την Ευρώπη» (fugare extra Europam). Απ' την άλλη μεριά όμως μερικές επιστολές προέβλεπαν τις μεγάλες δυσκολίες που θα παρουσίαζε ο μελλοντικός αγώνας με τους Τούρκους, τονίζοντας ως μία από τις κύριες δυσκολίες την έλλειψη ενότητας των Χριστιανών, πράγμα «που δίνει μεγάλο θάρρος στον Σουλτάνο». Ο Ενέα Σίλβιο Πικολομίνι δίνει σε μια από τις επιστολές του μια εξαιρετική και αληθινή εικόνα των σχέσεων που υφίσταντο μεταξύ τών Δυτικών Χριστιανών της εποχής του:
«Ο Χριστιανισμός δεν έχει πια μία μόνο κεφαλή: ούτε ο Πάπας ούτε ο Αυτοκράτορας είναι σεβαστοί όσο πρέπει και δεν τους υπακούουν- τούς μεταχειρίζονται σαν μυθώδη ονόματα και εικονικά πρόσωπα. Κάθε πόλη έχει και τον Βασιλέα της και υπάρχουν τόσοι πρίγκιπες όσα και σπίτια. Πώς θα μπορούσε να πείσει κανείς τους αναρίθμητους Χριστιανούς ηγεμόνες να αναλάβουν τα όπλα; Κοιτάξτε τον Χριστιανισμό! Η Ιταλία, λέτε, έχει ειρηνεύσει. Μέχρι ποίου σημείου όμως, δεν ξέρω. Τα υπολείμματα του πολέμου μεταξύ του Βασιλέως της Αραγώνας και της Γένουας, υπάρχουν ακόμη. οι Γενουάτες δεν θα πολεμήσουν τους Τούρκους: λέγεται ότι θα πληρώσουν φόρο σ' αυτούς! οι Ενετοί έχουν συνθηκολογήσει με τους Τούρκους. Εάν οι Ιταλοί δεν λάβουν μέρος, δεν πρέπει να ελπίζουμε σε έναν ναυτικό πόλεμο. Στην Ισπανία, όπως ξέρετε, υπάρχουν πολλοί Βασιλείς διαφορετικής ισχύος, διαφορετικής τακτικής, διαφορετικής θελήσεως και διαφόρων ιδεών αυτοί οι ηγεμόνες όμως, που ζουν μακριά, στη Δύση, δεν μπορούν να ελκυσθούν στην Ανατολή, γυρίως δε όταν μάχονται με τους Μαυριτανούς της Γρανάδας. O Βασιλεύς της Γαλλίας έχει διώξει τους εχθρούς του από το Βασίλειό του. Αντιμετωπίζει όμως ακόμη δυσκολίες και δεν θα τολμήσει να στείλει τους ιππότες του πέρα από τα σύνορα του Βασιλείου του, φοβούμενος μιαν αιφνιδιαστική αποβίβαση των Άγγλων. Σε ό,τι αφορά τους Άγγλους, αυτοί το μόνο που σκέπτονται είναι η εκδίκηση για την εκδίωξή τους από Γαλλία. οι Σκώτοι, οι Δανοί, οι Σουηδοί οι Νορβηγοί, που ζουν στην άκρη του κόσμου, δεν κοιτάνε τίποτε άλλο εκτός από τις χώρες τους. οι Γερμανοί είναι τρομερά διηρημένοι και δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να τους ενώσει».
Ούτε οι εκκλήσεις των Παπών και των ηγεμόνων, ούτε η προτροπή ατόμων και ομάδων, ούτε η συναίσθηση του κοινού κινδύνου μπροστά στην απειλή των Οθωμανών κατόρθωσαν να ενώσουν τη διηρημένη Δυτική Ευρώπη σ' έναν αγώνα εναντίον του Ισλάμ. Οι Τούρκοι συνέχισαν την προώθησή τους και κατά τα τέλη του 17ου αιώνα απείλησαν τη Βιέννη. Αυτό υπήρξε το απόγειο της δυνάμεως της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εκδιώχθηκαν από την Ευρώπη, αλλά η Κωνσταντινούπολη, όπως είναι γνωστό, βρίσκεται, ακόμη και σήμερα, στα χέρια των Τούρκων.
Πηγή κειμένου: Α.Α. ΒΑΣΙΛΙΕΦ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΊΑΣ
