ΤO ΕΛΙΑ απέκτησε πρόσφατα το αρχείο του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρύσανθου (1881-1949), του ιεράρχη που αρνήθηκε να ορκίσει την εγκαθιδρυμένη από τους Γερμανούς κυβέρνηση του στρατηγού Γ. Τσολάκογλου με συνέπεια να χάσει τον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Το αρχείο αποτελεί πολύτιμο ιστορικό απόκτημα ενισχύοντας την επετειακή σηματοδότηση του ιστορικού γεγονότος.
Χαρακτηριστικό της στάσης του Χρύσανθου είναι το γεγονός ότι την ίδια κιόλας μέρα της επίθεσης της Γερμανίας κατά της Ελλάδας (6 Απριλίου 1941), o αρχιεπίσκοπος, ως εκπρόσωπος της Ιεράς Συνόδου, απευθύνει διάγγελμα με το οποίο εμψυχώνει τον «ευσεβή ελληνικόν λαόν» και τον «φιλόχριστον στρατόν» ενάντια στους κατακτητές. Το διάγγελμα δημοσιεύεται στο επίσημο δελτίο της Εκκλησίας της Ελλάδος Εκκλησία στις 17 Απριλίου
1941. Στο ημερολόγιο του αρχιεπισκόπου καταγράφεται το βάθος της ανησυχίας του:
«29 Απριλίου. Πληροφορούμαι ότι o Στρατηγός Τσολάκογλου, αφού συνήψε την επονείδιστον συμφωνίαν με τους Γερμανούς επάνω εις το μέτωπον, κατελθών εις Αθήνας πρόκειται εντολή των Γερμανών να σχηματίση Κυβέρνησιν. Τούτο με στενοχωρεί πολύ διότι θα περιπέσωμεν εις δύο δεινά, την τυραννίαν των Γερμανών και την τυραννίαν της ψευδοκυβερνήσεως Τσολάκογλου, ήτις, συμφώνως προς όσα φρονεί και o Hitler εις το έργον του O αγών μου, θα είναι χειροτέρα της των Γερμανών. Προτιμότερον μόνοι οι Γερμανοί να έχουν τας ευθύνας της διοικήσεως οπότε θα είναι προσεκτικώτεροι».
Αργότερα, όταν έχει αρχίσει η μεθόδευση για την απομάκρυνσή του, καταγράφει:
«27 Μαΐου. Επιτροπή του βιομηχανικού και εμπορικού κόσμου αποτελουμένη εκ των κ.κ. Θωμά Λαναρά, Σ. Τεγοπούλου και Μάκη Σινιόσογλου επισκέπτονται τον Τσολάκογλου εφιστούν την προσοχήν του να μην δημιουργήση ζήτημα εκκλησιαστικόν και ταράξη την Εκκλησίαν της οποίας η τάξις και η δύναμις είναι απαραίτητος κατά τους χαλεπούς τούτους καιρούς. Απαντά ότι τον Αρχιεπίσκοπον Χρύσανθον δεν τον θέλουν οι Γερμανοί και δια τούτο είμαι υποχρεωμένος να τον παύσω».
O αρχιεπίσκοπος μοιάζει να έχει απόλυτη συνείδηση ότι η πορεία των γεγονότων έχει προδιαγραφεί και τα περιθώρια της προσωπικής του αντίστασης εκμηδενίζονται:
«18 Ιουνίου. Εξεδόθη η Εφημερίς της κυβερνήσεως περιέχουσα την εισηγητικήν έκθεσιν και την Συντακτικήν Πράξιν της ψευδοκυβερνήσεως Τσολάκογλου. Διά της συντακτικής ταύτης Πράξεως παύεται o κανονικός Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος και ως εκτελεστικόν όργανον της Κυβερνήσεως καλούνται 22 εγκάθετοι αρχιερείς εκ των ψηφισάντων τον Δαμασκηνόν άνευ σειράς και τάξεως και αποκαλούνται Μείζων Σύνοδος, η απόφασις της τοιαύτης παρασυναγωγής θεωρείται τελεσίδικος και ανέκκλητος, αποκλείεται δε οιαδήποτε προσφυγή ενώπιον παντός και πάσης φύσεως δικαστηρίου, δικαιοδοσίας και αρχής, ως και του Συμβουλίου της Επικρατείας». Τα παραπάνω παραθέματα είναι απλώς ενδεικτικά της σημασίας της προσωπικότητας, του υψηλού κύρους και του ήθους του ιεράρχη. Η παρουσίαση εδώ ορισμένων από τα τεκμήρια του αρχείου προσφέρει μια πρώτη εικόνα υπομνηματισμού των γνωστών ημερολογιακών του αποσπασμάτων. Η ολοκληρωμένη και συστηματική αξιοποίηση των περιεχομένων του αρχείου μένει να αποτελέσει αντικείμενο της προσεχούς ιστορικής έρευνας.
Πηγή κειμένου: Μάνου Χαριτάτου, Προέδρου του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού αρχείου
