«Με την υποστήριξη των Αρχόντων της Ιταλικής Στοάς, των αδερφών Βενετσιάνι και Τρόι, όλες οι μεγάλες πόλεις της Τουρκίας θα αποκτήσουν τη δική τους στοά και οι διάφοροι λαοί της Ανατολής, οι Τούρκοι, οι Αρμένιοι, οι Έλληνες, οι Βούλγαροι, οι Άραβες, οι Ρουμάνοι, οι Ρώσοι κλπ θα εργαστούν για την παγκόσμια αδελφοσύνη σε συνεργασία με τους αδερφούς της Δύσης».
 |
Τόμας Χολ (1876)«Αρχιδιδάσκαλος»
της Μασονικής Στοάς
«Όμηρος» με έδρα τη Σμύρνη
Πηγή: Μεγάλη Στοά
Ελεύθερων Μασόνων
Τουρκίας, Αρχείο του
παραρτήματος Σμύρνης |
Στα προηγούμενα κεφάλαια αναφερθήκαμε στις εμπορικές λέσχες, τα εργοστάσια, τις τράπεζες, τις ασφαλιστικές εταιρείες, τους κινηματογράφους, τα θέατρα, τις μπυραρίες, τα σχολεία, τα νοσοκομεία, τα ορφανοτροφεία, τους χώρους λατρείας και τα φιλανθρωπικά ιδρύματα που ίδρυσαν στη Σμύρνη, το «αστέρι του Λεβάντε», οι Λεβαντίνοι, οι ξένοι και οι μειονότητες. Σ’ αυτό το κεφάλαιο θα ασχοληθούμε περιληπτικά με τις Μασονικές Στοές που ίδρυσαν οι Λεβαντίνοι, οι ξένοι και οι μειονότητες. Σύμφωνα με τα αρχεία της Μεγάλης Στοάς της Σκωτίας, η πρώτη στοά που ιδρύθηκε στην Τουρκία με έγκυρη εξουσιοδότηση ήταν στοΧαλέπι στις 3 Φεβρουαρίου 1748 με ιδρυτή τον πρόξενο Αλεξάντερ Ντρουμόν. Απ’ την άλλη πλευρά, από μια επιστολή που δημοσιεύθηκε στο Londra Imperial Magazin το 1760 μαθαίνουμε ότι ο Ντρουμόν είχε ιδρύσει στοά στη Σμύρνη το1745.Επ’αυτού του θέματος τα βιβλία των Τζελίλ Λαγικτέζ και Αμπντουραχμάν Εργκίνσοϊ προσφέρουν αρκετές πληροφορίες, αλλά δεν γίνεται αναφορά ούτε στο όνομα της στοάς ούτε στο πόσα χρόνια παρέμεινε ενεργή. Η δεύτερη στοά που ιδρύθηκε στη Σμύρνη για την οποία έχουμε πληροφορίες είναι η στοά «Saint Jeand’ Ecosse de la Parfaite Union» με έτος ίδρυσης το 1768 και εξουσιοδότηση από την κύρια στοά της Μασσαλίας. Σύμφωνα με το βιβλίο Manuel General de la Franc-Maçonnerie, το 1768 λειτουργούσε μια στοά ονόματι «LaVictoire» που είχε σχέση με τη στοά «Grand Orient» της Γένοβας. Από την άλλη πλευρά, σε ένα άρθρο του ο Τζελίλ Λαγικτέζ που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Mimar Sinan επιβεβαιώνει ότι η πρώτη μασονική στοά για την οποία έχουμε στοιχεία είναι η «Les Nations Réunies» που λειτούργησε εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έχοντας λάβει το προνόμιο από τη γαλλική μασονία.Σχετικά με την ημερομηνία ίδρυσης έχουμε τις παρακάτω πληροφορίες: «Στο λήμμα Σμύρνη της Εγκυκλοπαίδειας του Ισλάμ καταγράφεται στις 3 και 5 Ιουλίου 1778 ένας μεγάλος σεισμός ως συνέπεια του οποίου ξέσπασε μια μεγάλη πυρκαγιά. Το έγγραφο ίδρυσης [της στοάς] είναι πολύ πιθανό να καταστράφηκε σε αυτή την πυρκαγιά. Συνεπώς η στοά «Les Nations Réunies» θα πρέπει να ιδρύθηκε το νωρίτερο το 1751 και το αργότερο το 1778».
 |
Χάιντ Κλαρκ (1870) «Αρχιδιδάσκαλος»
της Μασονικής Στοάς «Όμηρος»
με έδρα τη Σμύρνη Πηγή: Çınar
Atay,18.ve 19. Yüzyıllardaİzmir’
de Mason Locaların ın Ortaya
Çıkışı,σ.41 |
Στις 24 Ιουνίου 1819, ο αξιοσέβαστος Διδάσκαλος της συγκεκριμένης στοάς, Ζακ Ντουλίθ, με έγγραφο που έφερε τις υπογραφές των υπολοίπων μελών, απευθύνθηκε στη γαλλική «Grand Orient de France» και γνωστοποίησε ότι διέθετε το προνόμιο της στοάς «Saint Jean d’Ecosse» με ημερομηνία 22 Μαρτίου 1786, αλλά ότι εξαιτίας της Γαλλικής Επανάστασης υποχρεώθηκε να τερματίσει τη δραστηριότητα της στοάς του, όπως πολλές άλλες στοές.Η στοά «Les Nations Réunies» ως αποτέλεσμα της θετικής αναφοράς από την Επιτροπή Ελέγχου της Μεγάλης Στοάς της Γαλλίας άρχισε τη λειτουργία της αφού έλαβε καινούργιο προνόμιο το 1819 από την εν λόγω στοά. Στις 26 Δεκεμβρίου 1823, η στοά απευθύνθηκε εκ νέου στη Μεγάλη Στοά της Γαλλίας ζητώντας να αναγνωριστεί ως η «Μεγάλη Στοά της Μικράς Ασίας» και να της παραχωρηθεί το προνόμιο να ιδρύσει ένα παράρτημα με τίτλο «Philadelphes». Χάρη στο προνόμιο που έλαβε η στοά το 1819, καθώς υπήρχε ανάγκη ύπαρξης καταλύματος για τους μασόνους που ταξίδευαν στην Ανατολή και εν τη απουσία άλλης στοάς στην περιοχή, αφού εκπλήρωσε τις προϋποθέσεις που είχε θέσει η Επιτροπή Ελέγχου της Μεγάλης Στοάς της Γαλλίας, έλαβε εκ νέου την άδεια και το προνόμιο λειτουργίας.Tην περίοδο του Μαχμούτ του Β΄, η μασονία απαγορεύτηκε αλλά αργότερα, την περίοδο του Κριμαϊκού Πολέμου (1856), εξαιτίας των Άγγλων, Γάλλων και Ιταλών στρατιωτών από το Πιεμόντε που ήρθαν στην Τουρκία, η μασονία εμφάνισε μεγάλη ανάπτυξη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Από το 1856 και μετά ιδρύθηκαν πολλές στοές στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Έφεσο και τη Βηρυτό με προνόμια που παραχωρήθηκαν από τις μεγάλες στοές της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Σκωτίας, της Ιρλανδίας και της Γερμανίας. H πρώτη ξένη μεγάλη στοά ήταν η Μεγάλη Στοά της Τουρκίας(«Grande Lodgede Turquie») που ιδρύθηκε στη Σμύρνη το 1857 υπό την προστασία των Γάλλων. Υπήρχαν έξι στοές έξι διαφορετικών γλωσσών που εξαρτιόνταν από αυτή τη μεγάλη στοά. Καθώς η πλειονότητα των μελών τους ήταν αλλοδαποί που βρίσκονταν προσωρινά στη Σμύρνη, αυτές οι στοές δεν απέκτησαν μόνιμο χαρακτήρα. Εκείνη την περίοδο λειτουργούσαν επτά στοές που εξαρτιόνταν από τη Μεγάλη Αγγλική Στοά. Επρόκειτο για τις στοές «Homer», «La Victoire», «Saint-Johnü Dekran», «Saint George», «Sion» και «Eleusinian». Η στοά «Homer» ιδρύθηκε το 1860 κι έπαψε να λειτουργεί το 1908, ενώ οι υπόλοιπες έπαψαν τη λειτουργία τους το 1894. Από το έργο του Celil Layıktez πληροφορούμαστε ότι σύμφωνα με την εφημερίδα Freemasons Magazine and Masonic Mirror της 12 Οκτωβρίου 1861, διδάσκαλος της στοάς «Homer» ήταν ο αξιοσέβαστος Hyde Clarke608 ο οποίος το 1862 διορίστηκε μεγάλος διδάσκαλος-έπαρχος της περιοχής.Ο Κεμαλετίν Απάκ αναφέρει ότι η στοά βρισκόταν στον Φράγκικο Μαχαλά κι ότι ήταν ένα αρκετά μεγάλο κτήριο στο τέλοςτης Στοάς Κωνστάντ.Το κτήριο διέθετε ευρύχωρα σαλόνια στα οποία κατά καιρούς διεξάγονταν χοροί όπου οι προσκεκλημένοι ήταν μασόνοι με τις οικογένειές τους αλλά και άτομα που δεν ήταν μασόνοι. Από την ίδια πηγή πληροφορούμαστε ότι ο τελευταίος διδάσκαλος αυτής της στοάς ήταν ο Άγγλος Thomas Hall. Από μια φωτογραφία που έχουμε στη διάθεσή μας μαθαίνουμε ότι ο Τhomas Hall ήταν διδάσκαλος της στοάς κατά το έτος 1876. Αν και η στοά «Homer» ήταν αγγλική, μέλη της ήταν και Τούρκοι, Έλληνες, Αρμένιοι, και Εβραίοι. Ο Άντζελο Ιακωβέλλα στο βιβλίο του Τρίγωνο και Διαβήτης λέει ότι η ιταλική μασονία στη Σμύρνη είχε ταχύτατη ανάπτυξη και αναφέρει τα εξής: «Κατά τη διάρκεια της ιταλικής ενοποίησης, η ιταλική διασπορά σ’ αυτή την πόλη του Αιγαίου Πελάγους, όπου κάποια μέλη της ήταν πολιτικοποιημένα κι άλλα όχι είχε σαφέστατα μια προνομιούχα θέση. Το 1864 ο Ανάκλητος Κρίκκα από την Μπολόνια έθεσε τα θεμέλια της πρώτη ιταλικής στοάς στη Σμύρνη με τίτλο “Stella Jonia” (Αστέρι της Ιωνίας). Μετά την ίδρυση της στοάς στη Σμύρνη ιδρύθηκαν άλλες τέσσερις στοές, μια στη Μαγνησία και τρεις στη Σμύρνη. Η στοά της Μαγνησίας κατά περίεργο τρόπο έφερε το όνομα του ιδρυτή της:“Anacleto a Magnesia” (Ο Ανάκλητος στη Μαγνησία).Tα ονόματα των στοών της Σμύρνης ήταν “Fenice” (Φοίνικας) (1867), “Orhaniye” (1868) και “Αrmenak” (1872). Η πρώτη στοά απευθυνόταν στους Έλληνες, η δεύτερη στους Τούρκους και η τρίτη στους Αρμένιους». Ο Ιακωβέλλα μας πληροφορεί ότι ο Ανάκλητος Κρίκκα ίδρυσε άλλες τρεις στοές με σκοπό «να διευκολυνθεί η λειτουργία τους, να αρθούν τα προβλήματα που προέκυπταν από το εμπόδιο της γλώσσας και να αποφευχθεί η χρονοτριβή που προκαλούσαν οι μεταφράσεις από γλώσσα σε γλώσσα. Οι Οθωμανοί υπήκοοι στη Μικρά Ασία υποδέχθηκαν πολύ καλά την ιταλική μασονία. Σε αναφορά που απέστειλε ο Κρίκα στον διδάσκαλο Τζιουζέπε Ματσόνι, λέει τα εξής: «Θέλω να επιβεβαιώσω ότι στην ιταλική στοά της Σμύρνης εκπροσωπούνται όλεςοι εθνότητες και εκ των μελών της μόνο εννιά, ναι εννιά, είναι Ιταλοί». Το περιοδικό Revista della Massoneria Italiana αναφέρεται στη σχέση των μελών με τον εξής τρόπο: «Μπορούμε να πούμε ότι δεν έχουν σημειωθεί ρήγματα στην οργάνωσή μας σε αυτή την περιοχή και ότι στο θέμα της βοήθειας δεν έχουν υπάρξει αντιδράσεις γιατί σε κάθε καταστροφή που συμβαίνει στη Σμύρνη πάντοτε και παντού οι πρώτοι που προσφέρουν χείρα βοηθείας στους αναξιοπαθούντες είναι τα μέλη της ιταλικής μασονίας».Μεταξύ των ετών 1920-1922, οι στοές που λειτουργούσαν υπό την αιγίδα ξένων στοών ήταν οι εξής: Η στοά «Μελής» που λειτουργούσε υπό την αιγίδα της γαλλικής «Grand Orient», οι στοές «Ι.Mille» και«Union» που λειτουργούσαν υπό την αιγίδα της ιταλικής μασονίας, η στοά «Zoroaster» που λειτουργούσε υπό την αιγίδα της ουγγρικής μασονίας και η «Ιωνία» που λειτουργούσε υπό την αιγίδα της ελληνικής μασονίας. Η «Ιωνία» άρχισε τη λειτουργία της αμέσως μετά την κατάληψη της Σμύρνης κι σταμάτησε να λειτουργεί αμέσως μετά την απελευθέρωση.
Εν κατακλείδι θα αναφερθούμε στις στοές «Béné Berith» που πολύ συχνά συγχέονταν με τις μασονικές στοές εξαιτίας του έργου που παρήγαγαν και του πλαισίου λειτουργίας τους που έμοιαζε με αυτό των στοών, παρά το γεγονός ότι δεν ήταν επρόκειτο για μασονικές στοές. Η «Béné Berith» είναι μια λέσχη που εμφανίστηκε στην ΟθωμανικήΑυτοκρατορία στις αρχές του 20ού αιώνα.Η στοά είχε αποστολή μάλλον την παροχή βοήθειας σε άπορους Εβραίους. Η στοά «Béné Berith» στη Σμύρνη λειτούργησε ανεπίσημα από το 1895 έως το 1899, ενώ η επίσημη ίδρυσή της πραγματοποιήθηκε το 1911.
Κείμενο και φωτογραφίες: Μπουλέντ Σένοτζακ Σμύρνη, το αστέρι του Λεβάντε Λεβαντίνοι, Έλληνες, Αρμένιοι και Εβραίοι ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2019
