 |
| Το αντάρτικο σώμα του Παύλου Μελά |
Ως Μακεδονικός Αγώνας ορίζεται η ένοπλη αναμέτρηση των Ελλήνων, πρωτίστως, με τους Βούλγαρους και. δευτερευόντως, με τους Τούρκους στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία κατά την περίοδο 1904-1908. Ωστόσο, η έναρξή του τοποθετείται πολύ νωρίτερα, ενώ μετά το 1908 έλαβε και άλλες μορφές, κυρίως σε πολιτικοδιπλωματικό επίπεδο μεταξύ των βαλκανικών κρατών.
Στα τέλη του 19ου αιώνα η Ελλάδα αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα από την έξαρση του εθνικισμού στη Βουλγαρία και στις άλλες βαλκανικές χώρες. O διακαής πόθος της Βουλγαρίας για δημιουργία αυτόνομης Μακεδονίας είχε ως αποτέλεσμα την εντατικοποίηση της προπαγάνδας στην περιοχή. Το 1870 η ίδρυση ανεξάρτητης βουλγαρικής εκκλησίας (Βουλγαρική Εξαρχία) σηματοδότησε ουσιαστικά την έναρξη του Μακεδονικού Αγώνα. Το 1893 η ίδρυση του πρώτου επαναστατικού κομιτάτου και, δύο χρόνια αργότερα. της Ανώτατης Μακεδονικής Επιτροπής καταδείκνυε τον απώτερο στόχο της Βουλγαρίας για προσάρτηση της Μακεδονίας στο κράτος της.
Η περίοδος 1897-1904 αποτελεί τη δεύτερη φάση του Μακεδονικού Αγώνα με κύριο χαρακτηριστικό τις τρομοκρατικές ενέργειες των βουλγαρικών κομιτάτων εναντίον του ελληνικού —και όχι μόνο— πληθυσμού της Μακεδονίας. Κατά το διάστημα αυτό, στα βιλαέτια (διοικητικές περιφέρειες) της Θεσσαλονίκης και του Μοναστηρίου, συμμορίες ένοπλων κομιτατζήδων επιδόθηκαν σε πρωτοφανείς λεηλασίες, σε εκκλησίες και χωριά, και καταδίωξαν προκρίτους, δασκάλους και ιερείς, σε μια προσπάθεια αφανισμού όλων Των ελληνικών ηγετικών στοιχείων της περιοχής. οι ελληνικές κυβερνήσεις, λόγω των πολύπλευρων συνεπειών της ήττας του 1897, δίσταζαν να επέμβουν. Ενεργό αντίσταση έναντι της βουλγαρικής προπαγάνδας ανέλαβε η εκκλησία, με τους τοπικούς ιεράρχες —προεξάρχοντος του μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη— να διαφυλάττουν την πνευματική και ηθική υπόσταση του υπόδουλου ελληνισμού. Ιδιαίτερα σημαντική από νωρίς υπήρξε και η δραστηριότητα των ελληνικών προξενείων της Θεσσαλονίκης και του Μοναστηρίου, που λειτούργησαν αρχικά ως φορείς προώθησης των ελληνικών συμφερόντων και αργότερα ως κέντρα συντονισμού της ένοπλης δράσης των Ελλήνων.
Η εξέγερση του Ήλι-Ντεν στις 20 Ιουλίου 1903, που κατεστάλη από τις τουρκικές δυνάμεις, αποτέλεσε το αποκορύφωμα των βουλγαρικών ενεργειών για την αυτονομία της Μακεδονίας και αφορμή για την αφύπνιση του μέχρι τότε αδρανούς επίσημου ελληνικού κράτους. Το Μάρτιο του 1904, επιτροπή νεαρών Ελλήνων αξιωματικών, με εντολή της κυβέρνησης, εισήλθε στη Δυτική Μακεδονία για να διερευνήσει το ενδεχόμενο δημιουργίας ένοπλης αμυντικής οργάνωσης του μακεδονικού ελληνισμού. Η συγκρότηση ελληνικών ανταρτικών σωμάτων, με επικεφαλής αξιωματικούς ή οπλαρχηγούς από διάφορα μέρη της Ελλάδας, για την αντιμετώπιση της βουλγαρικής δραστηριότητας και η ανάληψη της αρχηγίας τους από τον Ανθυπολοχαγό Πυροβολικού Παύλο Μελά, τον Αύγουστο του ίδιου έτους, σήμαναν την έναρξη της ένοπλης αναμέτρησης Ελλήνων και Βουλγάρων στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία. Μετά το θάνατο του Μελά (13 Οκτωβρίου 1904) o αγώνας των Ελλήνων συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση. Το 1905 οι επιτυχίες των ανταρτικών σωμάτων δραστηριοποίησαν τα τουρκικά αποσπάσματα, με αποτέλεσμα την κορύφωση των καταδιώξεων. Ιδιαίτερα σκληρός ήταν ο αγώνας στην ελώδη λίμνη των Γιαννιτσών, ενώ πολυάριθμες και φονικότατες μάχες έλαβαν χώρα στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας. οι αρχηγοί και οπλαρχηγοί των ελληνικών σωμάτων υπήρξαν πρωταγωνιστές ηρωικών πράξεων σ' έναν πολύχρονο και εξοντωτικό αγώνα, που τερματίστηκε τον Ιούλιο του 1908 με την εκδήλωση του κινήματος των Νεότουρκων.
Η νικηφόρα για τον ελληνισμό έκβαση του Μακεδονικού Αγώνα κατέδειξε την ικανότητα των στελεχών του Ελληνικού Στρατού, οι οποίοι ανέκτησαν το σεβασμό και την εμπιστοσύνη του ελληνικού λαού, μετά την ήττα του 1897. O κίνδυνος ενσωμάτωσης της Μακεδονίας στη Βουλγαρία αποσοβήθηκε και άνοιξε ο δρόμος για την απελευθέρωση της περιοχής με τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-13.
Πηγή κειμένου: Μνήμες πολέμου 1897-1974, ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ
Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού
