Ὁ Τέλλος Ἄγρας ἦταν τό ψευδώνυμο μέ τό ὁποῖο ἔμεινε στήν ἱστορία ὁ Σαράντος Αγαπηνός ἦταν Ἕλληνας ἀξιωματικός, ὁ ὁποῖος ἔλαβε μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα ὡς ἀντάρτης. Ἡ ἱστορία του ἔγινε θρύλος και τραγούδι καί ἡ Πηνελόπη Δέλτα ἔγραψε γιαἐκεῖνον τό γνωστό μυθιστόρημα «Στα μυστικά του Βάλτου».
 |
| Δεκέμβριος 1906. Ο Σαράντος Αγαπηνός (μέση)στον Βάλτο των Γιαννιτσών |
Το πραγματικό ὄνομα τοῦ Τέλλου Ἄγρα ἦταν Σαραντέλος ἤ Σαράντος Αγαπηνός. Ἄν καί τυπικά δηλώνονται ὡς τόπος γεννήσεώς του οἱ Γαργαλιάνοι Μεσσηνίας, ὁ πραγματικός τόπος γεννήσεώς του, ἦταν το 1880 τό Ναύπλιο, στό ὁποῖο ὑπηρετοῦσε ὡς Ἐφέτης ὁ ἐκ Γαργαλιάνων πατέρας του Ανδρέας Αντωνίου Αγαπηνός. Ὁ Σαράντος καταγόταν ἀπό ἱστορική οικογένεια τῶν Γαργαλιάνων, τήν οἰκογένεια τῶν ᾿Αγαπηνῶν, ἡ ὁποία εἶχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο κατά τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1821. Ὁ προπάππος του Αντώνιος Αγαπηνός ἦταν ἔφορος τῆς ἐπιμελητείας τοῦ Ἀγώνα τοῦ '21. Ὁ ἀδελφός τοῦ παπποῦ του, Διονύσιος Αγαπηνός, ἦταν μέλος τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας καί ὁπλαρχηγός καί ἐπικεφαλῆς 100 περίπου Γαργαλιανιωτῶν, μέ τούς ὁποίους συμμετεῖχε σε διάφορες μάχες τοῦ Ἀπελευθερωτικοῦ Ἀγώνα, ὅπως στα Δερβενάκια, στήν ἐκστρατεία τῶν Ἀθηνῶν, στήν μάχη πού ἔγινε στην περιοχή τῶν Παλαιῶν Πατρῶν καί στήν πολιορκία τοῦ Νιόκαστρου στην Πύλο. Τόσο ὁ παππούς τοῦ καπετάν Ἄγρα, ὅσο καί ὁ ἀδελφός του παπποῦ του, ὑπογράφουν ὡς δημογέροντες τῶν Γαργαλιάνων σε διάφορα ἔγγραφα τῆς ἐποχῆς τους. Ὁ Σαράντος Αγαπηνός εἶχε ἐπίσης δυό ἀδέλφια, τόν Αντώνη (Τρίπολη 1877 - Σύρος 1923) καί τόν Νίκο (Ναύπλιο 1890 - Μπένι Σουέφ Αἰγύπτου 1947).
Το 1901, ὁ Σαράντος ἀποφοίτησε από τη Σχολή Εὐελπίδων καί τοποθετήθηκε στή φρουρά τῶν Ἀθηνῶν. Ἡ φλογερή ἐπιθυμία του να προσφέρει ουσιαστικότερες υπηρεσίες στήν πατρίδα, καθώς καί ἡ θυσία τοῦ Παύλου Μελᾶ τόν ἐνέπνευσαν, τόν ξεσήκωσαν καί λίγους μήνες αργότερα τόν ὤθησαν νά καταταγεῖ ἐθελοντικά στα στρατιωτικά σώματα πού ἀγωνίζονταν στη Μακεδονία ἐναντίον τῶν Βούλγαρων κομιτατζήδων. Σε πολύ νεαρή ηλικία - μόλις 25 ἐτῶν· ὁρίσθηκε ἀρχηγός ἀνταρτικοῦ σώματος, τό ὁποῖο προετοίμαζε στο Βόλο ὁ Κωνσταντῖνος Μαζαράκης (Καπετάν-Ακρίτας). Ἔφερε τόν βαθμό τοῦ ὑπολοχαγοῦ ὅταν πῆγε ὡς ἀντάρτης στο Βάλτο τῶν Γιαννιτσῶν τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1906, μετά από ἀπόφαση τοῦ Γενικοῦ Προξενείου Θεσσαλονίκης.
Πρῶτο εἰσῆλθε στίς ἀρχές τοῦ μήνα τό σῶμα τοῦ Ἀνθυπολοχαγοῦ τοῦ Πεζικοῦ Τέλλου Αγαπηνοῦ μέ τό ὄνομα Καπετάν- Ἄγρας, μέ δύναμη εἴκοσι ἀνδρῶν, ἐνῶ μετά από λίγες μέρες κατέφτασαν τα σώματα τοῦ Ὑπολοχαγοῦ τοῦ Πεζικοῦ Κωνσταντίνου Σάρρου (Καπετάν-Κάλα) καί τοῦ Ἀνθυποπλοίαρχου Ἰωάννου Δεμέστιχα (Καπετάν-Νικηφόρου) μέ εἰκοσιπέντε ἄνδρες ὁ καθένας. Πρωταρχική αποστολή τῶν σωμάτων ἦταν ἡ ἀπομάκρυνση τῶν βουλγαρικῶν συμμοριῶν ἀπό τή λίμνη, οἱ ὁποῖες εἶχαν ἐγκατασταθεῖ μέ ἰσχυρές δυνάμεις στο νοτιοδυτικό τμῆμα της, ὥστε νά μπορέσει (ἡ λίμνη) νά ἀποτελέσει βάση εξόρμησης και κέντρο ἀνεφοδιασμοῦ τῶν ἑλληνικῶν σωμάτων γιά τίς περιοχές τῆς Κεντρικῆς Μακεδονίας.
Ὁ Καπετάν-Άγρας πρωτοστάτησε στις συμπλοκές ἐναντίον τῶν κομιτατζήδων στο στρατηγικό αὐτό σημεῖο, χωρίς νά τόν λυγίζουν οἱ τραυματισμοί καί οἱ πυρετοί ἀπό ἐλονοσία, συνήθης ἀσθένεια στον βάλτο. Τον Νοέμβριο ὁ Καπετάν-Ἄγρας ἐπεχείρησε ἐπίθεση κατά τῶν κομιτατζήδων, μέ σκοπό να καταλάβει τήν καλύβα Κούγκα. Ἡ ἐπιχείρηση δέν ἦταν ἐπιτυχής. Ὁ ἴδιος ὁ Ἄγρας τραυματίζεται καί μεταφέρεται στη Θεσσαλονίκη, μετά ἀπό μία βδομάδα, ώστόσο, ἐπανέρχεται. Κατά τα τέλη Φεβρουαρίου 1907 ἦρθε διαταγή να ἀποχωρήσει ἀπό τή λίμνη ἐπειδή ἡ ὑγεία του εἶχε κλονισθεῖ. Τοποθετήθηκε στην περιοχή της Ναούσης, ἀφ᾽ ἑνός γιά νά ἀποθεραπευτεῖ ἀπό τά τραύματα καί τούς πυρετούς ἀπό τούς ὁποίους έπασχε, ὑπό τήν αυστηρή επίβλεψη τοῦ ἰατροῦ τοῦ Ἀγώνα Περδικάρη καί τοῦ μηχανικοῦ Ἡρακλῆ Χατζηδημούλα, καί ἀφ᾽ ἑτέρου για να διευθύνει τόν ἀγώνα τῆς ἐκεῖ περιοχῆς. Παρά τα προβλήματά του ἐξακολουθοῦσε νά συμμετέχει ενεργά στον Αγώνα. Τόν Ἀπρίλιο τοῦ 1907, τό Προξενεῖο Θεσσαλονίκης ἀπεφάσισε νά ἀντικαταστήσει τούς ἀρχηγούς καί τούς ἀντάρτες, οἱ ὁποῖοι εἶχαν δοκιμαστεῖ καί ἐξαντληθεῖ γιά μεγάλο χρονικό διάστημα, ἀνάμεσά τους καί ὁ Ἄγρας. Ὡστόσο, ἐκεῖνος ἐπειδή ἐλάμβανε ἐπανειλημμένως πληροφορίες ὅτι τό ηθικό τῶν βουλγαρικῶν συμμοριῶν ἦταν σε πτώση καί πώς ή διάθεση πολλῶν στελεχῶν τῶν κομιτάτων να διακόψουν τους δεσμούς τους μέ αὐτά καί νά προσχωρήσουν στόν ἑλληνικό αγώνα, ἔμενε μέ τήν ἐλπίδα ὅτι θά μποροῦσε ὁ ἴδιος να συμβάλει σε τέτοιου εἴδους διαπραγματεύσεις καί συνομιλίες, παρά τίς ἀντίθετες συμβουλές καί παραινέσεις τῶν προεστῶν, τῶν ντόπιων ἐπικεφαλῆς τοῦ ἑλληνικοῦ κομιτάτου καί τῶν ἄλλων ὁπλαρχηγῶν.
Ἐπειδή ὁ βοεβόδας Ζλατάν ἐξεδήλωσε τέτοιου είδους διάθεση, ὁ Ἄγρας ἐνθουσιάστηκε. Ἐπιθυμώντας να σφραγίσει τήν πολυσχιδῆ δράση του μέ τή θεαματική προσχώρηση στήν ἑλληνική πλευρά μεγάλης ομάδας κομιτατζήδων, προχώρησε σε συνενοήσεις. Ακολούθησαν ἀρκετές συναντήσεις τῶν δυό ἀρχηγῶν πρίν τήν τελευταία συνάντηση τῆς 3ης Ἰουνίου. Ἐκείνη τή μέρα, οἱ κομιτατζήδες της ΕΜΕΟ, Κασάπτσε, Χαντούρη καί Ζλατάν μαζί μέ τόν ρουμάνο Βασιλείου, ἐκμεταλλευόμενοι τό ἦθος καί τήν τιμιότητα τοῦ Ἄγρα παραβαίνοντας τίς συμφωνίες, συνέλαβαν τόν Ἄγρα καί τόν πιστό ὁδηγό του Αντώνη Μίγγα, ἐνῶ οἱ ὑπόλοιποι ἀπό τή συνοδεία ἀφέθηκαν ἀργότερα ἐλεύθεροι. Τούς διαπόμπευσαν ὡς δῆθεν αἰχμαλώτους, δεμένους καί ξυπόλυτους, στα χωριά τῆς περιοχῆς, μέ σκοπό νά ἀναπτερώσουν τό ηθικό τῶν τρομοκρατημένων ὀπαδῶν τῶν κομιτατζήδων καί νά καταρακώσουν τό ἀντίστοιχο τῶν Ἑλλήνων.
Τη νύχτα τῆς 7ης Ιουνίου, τούς ἀπαγχόνισαν μεταξύ τῶν χωριῶν Τέχοβο (Καρυδιά) καί Βλάδοβο (Άγρας). Το γεγονός τάραξε τούς Ἕλληνες τῆς περιοχῆς καί ἡ προδοσία τῶν Βούλγαρων φανάτισε τούς Ἕλληνες ἀντάρτες, μέ ἀποτέλεσμα ὁ ἑλληνικός ἀγώνας να φουντώσει καί πάλι μέ μεγαλύτερη ένταση καί περισσότερες ἐπιτυχίες.
Ἡ λαϊκή παράδοση κατέγραψε τον θάνατο του Τέλλου Ἄγρα μέ πολλά τραγούδια. Σέ ἀνάμνηση τοῦ θανάτου τῶν δυό ἀγωνιστῶν, τό χωριό Τέχοβο μετονομάστηκε αργότερα Καρυδιά ἀπό τό δέντρο ὅπου ἀπαγχονίστηκαν, ἐνῶ τό χωριό Βλάδοβο, ὅπου ἐνταφιάστηκαν ἔξω ἀπό τήν ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Δημητρίου, εἶναι ὁ σημερινός Ἄγρας. Ἡ δράση καί ὁ μαρτυρικός θάνατος τοῦ Καπετάν Ἄγρα ἐνέπνευσαν στήν Πηνελόπη Δέλτα το γνωστό μυθιστόρημά της «Στά μυστικά του Βάλτου». Οἱ Ἕλληνες τῆς Μακεδονίας τόν ἔκλαψαν σάν ἅγιο καί σάν ἀδελφό καί τόν τραγούδησαν μέ Δημοτικά τραγούδια, καθώς καί τόν πιστό του Αντώνη Μίγγα:
1.
« - Ἐσεῖς πουλιά πετούμενα κεῖ πού ψηλά πετᾶτε,
μήν εἴδατε τόν ἀρχηγό, τόν καπετάνιο Ἄγρα;
- Εψές, προψές τόν εἴδαμε στῆς Νιάουσας τά μέρη,
Γιώργης Χασάπ'ς τόν γέλασε
καί μπαμπεσιά τον κάναν.
Κι ἀπάνω εἰς τό Βλάντοβο στην καρυδιά τόν βάλαν,
Μιχάλες Χαντούρος τόν ρώταγε, κρυφά τόν κουβεντιάζει:
- Γιά πές μας, πές μας, βρ' ἀρχηγέ, βρέ Καπετάνιε-Ἄγρα,
σαν πόσους Βλάχους ἔσφαξες, Ρουμάνους και Βουλγάρους;
- Χίλιους Βουλγάρους ἔσφαξα, Ρουμάνους πεντακόσιους».
2.
«Τ᾽ ἦταν ἡμέρα Κυριακή, Δευτέρα ξημερώνει,
πού κίνησε ὁ Ἄγρας μαζί μέ τόν Ἀντώνη.
Δεν πήγαινε μακριά, δεν πήγαινε κοντά,
στό Γεμνίνοβο ἀπό κάτω.
Τόν Ἄγρα τόν ἐρέμασαν στοῦ Βλάντοβου τά μέρη,
μαζί μ᾽ αὐτόν ἐκρέμασαν κι ἕνα μοναχοπαίδι.
3.
Γιά τόν Ἀντώνη Μίγγα.
«Ἄχ, ἄχ, μῆλο τῆς μηλιᾶς,
ἄχ, ἄχ ἡρωική καρδιά.
- Αντώνη, δέ λυπήθηκες νί μάνα, νί πατέρα,
οὔτε γυναίκα κι ἀδερφές, οὔτε καί θυγατέρα.
Ἄχ, ἄχ, μῆλο τῆς μηλιᾶς,
ἄχ, ἄχ ἡρωική καρδιά.
-Ἔλα, γυναίκα μου χρυσή, πᾶρε καί τήν Ἑλένη
κι ἐλᾶτε εἰς τόν τάφο μου, νά ἰδῆτε τί θά γένη.
Ἐκεῖ πού τόν ἐκρέμασαν ὑπῆρχε μία βρύση,
πού ἔτρεχε κρύο νερό, χωρίς να σταματήση,
στόν τόπο πού τούς κρέμασαν,
χαροκαμένη νέα πού ἔκλαιγε τόν ἄντρα της
τα δυο παιδιά τά νέα».
Ελίνα Μαστέλλου - Γιαννάκενα: Παύλος Μελάς και Μακεδονικός Αγώνας (1904-1908),εκδ. Πελασγός, σελ.79-81
