ΣΚΟΥΡΙΑΣΜΕΝΕΣ ΜΝΗΜΕΣ: ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ: Μία φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος

Την Ελένη Παπαδάκη, οι περισσότεροι από τους συγχρόνους της την αναγνώριζαν, δίπλα στην Κυβέλη και τη Μαρίκα Κοτοπούλη, σαν το τρίτο λαμπερό αστέρι. Τη θεωρούσαν άξια διάδοχο της Μαρίκας. Ξεχώριζε ανάμεσα στα μεγάλα γυναικεία ονόματα της σκηνής του μεσοπολέμου , όχι μόνο για τις καλλιτεχνικές της δυνατότητες, αλλά και την παιδεία της καί την προσπάθειά της να πλουτίσει με τη συνεχή μελέτη τον εσωτερικό κόσμο της για την ολοκλήρωση του ταλέντου της. Ήταν μια χαρισματική προσωπικότητα, και η παρουσία της στον καλλιτεχνικό κόσμο της δεκαετίας του 1930 και της αρχής της δεκαετίας του 1940 άφησε έποχή.

Με την πάροδο των ετών όμως διαπιστώνει κανείς ότι η προσφορά της αυτή τείνει να ξεχαστεί. Ούτε ένα θέατρο φέρει το όνομά της, ούτε ένα ίδρυμα, ούτε βραβείο θεσπίστηκε στη μνήμη της. Θα έλεγε κανείς ότι το έργο της το περιβάλλει ένα σχέδιο να περιπέσει στη λήθη, ώστε οι νεότερες γενιές ή να αγνοούν την ύπαρξή της ή νά αναφέρουν σπάνια το όνομα που μεσουρανούσε στην εποχή κυρίως της πρώτης δεκαετίας Εθνικού Θεάτρου.

Σ' αυτό συνέβαλε οτι τα τελευταία χρόνια της σταδιοδρομία της συνέπεσαν με μια ιστορική περίοδο γεμάτη αρνητικά γεγονότα, όπως ήταν γερμανοϊταλική Κατοχή. Και ότι το τέλος της συνδέθηκε με μια από τις τραγικότερες σελίδες της νεότερης ιστορίας μας, όπως ήταν το Δεκεμβριανό Κίνημα του 1944.

Πολλά από τα γεγονότα, που είχαν σχέση με την Ελένη Παπαδάκη, φυσικό είναι να ξυπνούν και να προκαλούν θύμησες μιας εφιαλτικής κατοχικής ατμόσφαιρας και μιας αδελφοκτόνου εμφύλιας σύρραξης, που όλοι θέλουν να ξεχαστεί όσο γίνεται. Γι' αυτό δεν συζητήθηκαν ποτέ διεξοδικά όσο θα έπρεπε, αλλά έγινε προσπάθεια από όλες τις μεριές να σκεπαστούν, να θαφτούν, χωρίς ποτέ να έχουν αναλυθεί όσο θα έπρεπε.

Η Ελένη Παπαδάκη κοντά στις καθαρά καλλιτεχνικές πλευρές της είχε και άλλες, που ως σήμερα παρέμειναν στο ημίφως, γιατί τους αποδόθηκαν αδυναμίες και γνωρίσματα, που κατά τη γνώμη μερικών δεν ταίριαζαν στα φωτεινά πλεονεκτήματα της θεατρικής της τροχιάς. Η πολύχρονη, εσφαλμένη προσπάθεια, να αποσιωποιηθούν ορισμένες πτυχές μιάς κατά τα άλλα τόσο ευεργετικής για το θέατρο προσωπικότητας και παρουσίας, οδήγησε στο αποτέλεσμα η «υπόθεση Παπαδάκη » να θεωρηθεί «ταμπού » για πολλούς. Η πλευρά της αυτή, που ως σήμερα δέν έχει φωτιστεί αρκετά, την παρέσυρε στο μονοπάτι της λησμονιάς. Και το λάθος αυτό οφείλεται στη στάση και των δύο αντικρουόμενων παρατάξεων: Οι μέν δικοί της που κουκούλωσαν ορισμένες προσωπικές της επιλογές, κι ας απέβησαν πολλές από αυτές θετικότατες. Οι δε άλλοι, οι αντίθετοι, που αποσιώπησαν ή παραποίησαν γεγονότα ώστε να οδηγηθεί η όλη υπόθεση σε εξωπραγματικά συμπεράσματα.

Η Ελένη Παπαδάκη στη ζωή της γνώρισε ένα σκοπό, ένα πάθος - το θέατρο - και πρέπει να χαρακτηριστεί ως τελείως απολιτικό πρόσωπο. Κανονικά θα έπρεπε να περάσει απαρατήρητη μέσα από τη δίνη των πολιτικών γεγονότων της περιόδου 1941-1944. Χωρίς όμως να το καταλάβει αναδείχτηκε με την τελευταία στάση της και το τελος της σε τραγική ηρωίδα, εκεί που τίποτα το ηρωικό δέν είχε να παρουσιάσει η προσωπικότητα και ο χαρακτήρας της. Είναι και εκείνη ένα από τα παραδείγματα, όπου τα ίδια τα γεγονότα και οι συνθήκες δημιουργούν ανθρώπινες μοίρες που ξεπερνούν το καθημερινό πλαίσιο.

Κάποτε η Ελένη Βλάχου, σε μιά επιφυλλίδα της στην Καθημερινή (26 Φεβρουαρίου 1961), είχε γράψει: «Για σκεφτείτε τι θα είχε γίνει στην Ελλάδα και στον κόσμο όλο, αν η Ελένη Παπαδάκη ήταν κομμουνίστρια. Τί ποιήματα, τί θρήνος, τί βιβλία, τί αγάλματα θα είχε εμπνεύσει, τί δρόμοι, τί θέατρα θα έφεραν το όνομά της. Αλλά ήταν δικιά μας και συνεπώς δεν την κλάψανε ούτε οι άλλοι ούτε εμείς».

Όσο αντιφατικό και αν φαίνεται, η Ελένη Παπαδάκη σίγουρα δεν υπήρξε συνειδητοποιημένο άτομο, που απο προσωπική της πεποίθηση και επιλογή άνηκε στη «δεξιά» παράταξη. Από την καταγωγή της και την κοινωνική της θέση τοποθετήθηκε στη Δεξιά, όταν η ίδια σίγουρα δεν είχε την παραμικρότερη γνώση του διαχωρισμού αυτού. Για την ίδια, σημασία είχε ο Άνθρωπος και η προσωπική του αξία ως ατόμου και μονάδας και όχι οι πολιτικές του πεποιθήσεις. Γι' αυτό και στο άμεσο περιβάλλον της συναντιούνται μορφές σαν του Βεάκη και του Γληνού, της Αλεξίου και της Καζαντζάκη, του Σικελιανού και άλλων προσωπικοτήτων του Πνεύματος, που άνηκαν στην «αριστερή» διανόηση της εποχής. Κοινωνικές ταξικές τοποθετήσεις δεν την απασχολούσαν, την απορροφούσε μονάχα και αποκλειστικά η Τέχνη και το Θέατρο. Αυτός ήταν ο κόσμος της, μέσα σ' αυτόν ανέπνεε και εκινήτο, τίποτε άλλο δεν υπήρχε γι' αύτήν.

Πριν από πολλά χρόνια ο Τήλεφος της Καθημερινής (10 Ιανουαρίου 1984) είχε εκφράσει την επιθυμία να βρεθεί κάποιος που θα ερευνούσε σε βάθος την "υπόθεση Παπαδάκη". Κάποιος που να σκύψει πάνω στο θέμα της, να κάμει μια επίμονη και επίπονη έρευνα πρός κάθε κατεύθυνση. Με αγάπη για την αλήθεια όποια κι αν είναι η όψη της, φωτεινή ή σκοτεινή, σαν την άλλη όψη της Σελήνης. Ελένη εξ άλλου σημαίνει Σελήνη».

Μιά και πέρασαν πάνω από πενήντα χρόνια από τα γεγονότα εκείνα, θα ήταν σωστό να εξεταστούν ορισμένες πλευρές της "υπόθεσης Παπαδάκη". Και αυτό όχι για να γίνει αναμόχλευση παθών, που κατά κανέναν τρόπο θα ήταν επιθυμητό. Αλλά για να φωτιστούν επιτέλους, χάρη της ιστορικής αλήθειας, ορισμένα συμβάντα, που παρέμειναν στο σκοτάδι. Και που μέσα σ' αυτά αναδεικνύονται άγνωστες πλευρές του χαρακτήρα της, που είναι απαραίτητες για να ολοκληρώσουν σωστά τη σκιαγραφία της.

(Το κείμενο είναι από τον πρόλογο του βιβλίου: "ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ: Μία φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος "του Πολύβιου Μαρσάν, εκδ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ