Ένα από τα πια παράξενα γνωρίσματα της Γοργώς ήταν το όνομά της. Τι άραγε να σκεφτόταν ο πατέρας της, ο Κλεομένης Α', όταν της έδωσε αυτό το όνομα; Ότι θα πέτρωνε όποιον την κοίταγε στα μάτια; Ασφαλώς όχι. Παρ' όλα αυτά, το όνομά της παραπέμπει στο θαλάσσιο τέρας της ελληνικής μυθολογίας, τη Μέδουσα, που είχε αποκεφαλίσει ο Περσέας για να σώσει την Ανδρομέδα. Το όνομά της ήταν λοιπόν πράγματι τρομακτικό, ίσως όμως στη Σπάρτη να μη θεωρούσαν ότι ήταν τόσο παράξενο όσο το θεωρούσαν οι άλλοι Έλληνες. Ένας μεγαλύτερος σε ηλικία και σύγχρονός της άντρας ονομαζόταν Γόργος και ήταν ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος που είχε υπηρετήσει ως πρόξενος της Ήλιδας στη Σπάρτη. Για να τιμήσουν τον πρόξενό τους, οι Ηλείοι είχαν κατασκευάσει ένα μαρμάρινο κάθισμα γι' αυτόν στην Ολυμπία —όπου τελούνταν οι Ολυμπιακοί αγώνες— και είχαν γράψει πάνω του το όνομά του. H επιγραφή αυτή χρονολογείται το 525 π.Χ.
H Γοργώ γεννήθηκε δεκαπέντε χρόνια αργότερα και πρέπει να ήταν οχτώ ή εννέα ετών όταν εμφανίζεται για ηρώτη φορά στην Ιστορία του Ηρόδοτου. Το γεγονός ότι μια συγκεκριμένη Ελληνίδα εμφανίζεται να διαδραματίζει κάποιο ρόλο στην ιστορία της Ελλάδας θα είχε αναμφίβολα προκαλέσει την κατάπληξη του ιδιοφυούς διαδόχου του Ηρόδοτου, του Θουκυδίδη, καθώς στο δικό του έργο δεν υπάρχει σχεδόν καμία αναφορά στις γυναίκες, είτε άτομα είτε ως μέλη ενός ευρύτερου συνόλου, και ασφαλώς δεν παρουσιάζει καμία γυναίκα να ασκεί καθοριστική επίδραση στην πορεία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Αντίθετα, στο έργο του Ηρόδοτου υπάρχουν πολλές αναφορές στις γυναίκες τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, ενώ οι σχέσεις ανάμεσα στις γυναίκες και τους άντρες, και ιδίως οι ερωτικές σχέσεις, αποτελούν μία από τις βασικές παραμέτρους της εθνογραφικής διάστασης του έργου του. Οι περισσότερες από αυτές τις αναφορές έχουν σχέση με γυναίκες που δεν είναι Ελληνίδες, καθώς ο βασικός σκοπός της εθνογραφικής διάστασης του έργου του Ηρόδοτου είναι να καταδειχθεί πόσο πολλά και ποικίλα είναι τα κοινωνικά και ερωτικά έθιμα των ανθρώπων και πόσο διαφορετικά —όχι όμως κατ' ανάγκην και χειρότερα— ήταν τα έθιμα των άλλων λαών από τις νόρμες των Ελλήνων.
Ωστόσο η Σπάρτη αποτελούσε μια μείζονα εξαίρεση στον κανόνα ότι οι ελληνικές πόλεις είχαν σε γενικές γραμμές τα ίδια έθιμα αναφορικά με τη θέση και τη συμπεριφορά των γυναικών. O Ηρόδοτος καθιστά απόλυτα σαφές, και μάλιστα με πολλούς τρόπους, ότι οι γυναίκες της Σπάρτης ήταν διαφορετικές, «αλλιώτικες». Ως παράδειγμα, αναφέρουμε τις εκδοχές που παραθέτει για τη σχεδόν θαυματουργή σύλληψη και γέννηση του βασιλιά Δημάρατου, αλλά και για την υποτιθέμενη διγαμία του βασιλιά Αναξανδρίδα, την οποία χαρακτηρίζει ως κάτι «ανήκουστο για τα δεδομένα της Σπάρτης». Ένα όμως ακόμα πιο εύγλωττο παράδειγμα είναι ο ρόλος που διαδραματίζει η Γοργώ στο έργο του Ηρόδοτου, ή μάλλον οι ρόλοι που της αποδίδει ο Ηρόδοτος.
Μία ημέρα του 500 π.Χ., όταν η Γοργώ ήταν οχτώ ή εννέα ετών, ο πατέρας της, ο βασιλιάς Κλεομένης, επέστρεψε στο σπίτι συνοδευόμενος από έναν ξένο, τον Αρισταγόρα από τη Μίλητο. Είχε πάει στη Σπάρτη για ένα εξαιρετικά επείγον διπλωματικό ζήτημα: να προσπαθήσει να πείσει τον Κλεομένη να υποστηρίξει τη σχεδιαζόμενη επανάσταση των ιωνικών και άλλων ελληνικών πόλεων εναντίον του Μεγάλου Βασιλιά της Περσίας Δαρείου Α'. O Κλεομένης όμως αρνιόταν να στείλει το σπαρτιατικό στρατό εναντίον της Περσικής Αυτοκρατορίας, καθώς μια τέτοια εκστρατεία θα υποχρέωνε τους Σπαρτιάτες να πραγματοποιήσουν μια πορεία πολλών μηνών στα ενδότερα της Μικράς Ασίας και να απομακρυνθούν από την οικεία Μεσόγειο θάλασσα. Διέταξε λοιπόν το Μιλήσιο να εγκαταλείψει τη Σπάρτη πριν από τη δύση του ήλιου. Έχοντας αποτύχει να πείσει τον Κλεομένη με τα επιχειρήματά του, ο Αρισταγόρας, γνωρίζοντας προφανώς τη φήμη ότι οι Σπαρτιάτες είναι επιρρεπείς στη δωροδοκία, του πρόσφερε δέκα τάλαντα (που αντιστοιχούσαν σε ένα πολύ μεγάλο ποσό). Τότε όμως παρενέβη η μικρή Γοργώ «Πατέρα, καλύτερα να φύγεις, γιατί ο ξένος θα σε διαφθείρει».
Φυσικά, ούτε ο Ηρόδοτος ούτε οι πληροφοριοδότες του γνώριςαν στην πραγματικότητα τι ακριβώς είχε πει η Γοργώ, παρόλο που η υποτιθέμενη χρησιμοποίηση της λέξης ξένος απεικονίζει ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Σπάρτης, την ξενοφοβία. Από ιστορική άποψη, το ενδιαφέρον στοιχείο αυτού του ιστορικού ανεκδότου είναι ότι η Γοργώ παρουσιάζεται ως μια συνετή δύναμη πίσω από το θρόνο, παρά τη νεαρή ηλικία της. Δεκαπέντε περίπου χρόνια αργότερα, όταν πια ο Κλεομένης είχε πεθάνει κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, η Γοργώ, που είχε εν τω μεταξύ παντρευτεί τον ετεροθαλή αδελφό και διάδοχο του πατέρα της Λεωνίδα και ήταν πλέον μητέρα του μελλοντικού βασιλιά Πλείσταρχου, εμφανίζεται να παρεμβαίνει για δεύτερη φορά και με πολύ πιο καθοριστικό τρόπο στην ιστορία της Σπάρτης Και της Ελλάδας. Είχε φτάσει στη Σπάρτη ένας αγγελιοφόρος μεταφέροντας δύο φαινομενικά άγραφες ξύλινες πινακίδες που ήταν καλυμμένες με κερί και δίπλωναν η μια πάνω στην άλλη. «Κανείς», αφηγείται ο Ηρόδοτος, «δεν μπορούσε να μαντέψει το μυστικό» κανείς εκτός από τη Γοργώ. Είπε ήρεμα στους άρχοντες της πόλης ότι, αν έξυναν το κερί, θα έβρισκαν ένα μήνυμα γραμμένο πάνω στο ξύλο. Δεν αποδείχτηκε μόνο ότι η Γοργώ είχε δίκιο, αλλά και ότι επρόκειτο για ένα πολύ σημαντικό μήνυμα, καθώς το είχε στείλει ο εξόριστος πρώην βασιλιάς Δημάρατος για να προειδοποιήσει τους Σπαρτιάτες για την απόφαση του Ξέρξη να εκστρατεύσει εναντίον της Ελλάδας.
Στο περιστατικό που αφηγείται ο Ηρόδοτος δε γίνεται καμία μνεία αν η Γοργώ ήταν εγγράμματη, παρόλο που υπάρχουν αξιόπιστες αποδείξεις ότι οι Σπαρτιάτισσες μπορούσαν, τουλάχιστον, να διαβάζουν και ενδεχομένως να γράφουν. Πάντως, υπάρχει ένας σαφής υπαινιγμός ότι η γραφή δεν ήταν άγνωστη για τη Γοργώ. Ωστόσο, το βασικό σημείο είναι ότι η Γοργώ ήταν πιο οξυδερκής και πιο ευφυής από τους άλλους Σπαρτιάτες, και ιδίως αυτούς που ασκούσαν την εξουσία, αλλά και ότι είχε τη δυνατότητα να παρεμβαίνει στο δημόσιο βίο, κάτι που στις υπόλοιπες πόλεις της Ελλάδας αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο των αντρών. Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται και από τα έξι αποφθέγματα που της αποδίδει ο Πλούταρχος στο έργο του Λακαινών Αποφθέγματα.
Δύο από αυτά είναι παραλλαγές του περιστατικού με τον Αρισταγόρα. Το ένα από τα δύο «βελτιώνει» τις λέξεις που είχε βάλει στο στόμα της ο Ηρόδοτος:
«Θα σε διαφθείρει, πατέρα, ο τιποτένιος τούτος ξένος, αν δεν τον πετάξεις από το σπίτι σου το συντομότερο».
Το τρίτο απόφθεγμα αναφέρεται στο υποτιθέμενο πρόβλημα αλκοολισμού που αντιμετώπιζε ο πατέρας της, καθώς η Γοργώ εμφανίζεται να τον προειδοποιεί ότι, όσο περισσότερο κρασί πίνουν οι άνθρωποι, τόσο περισσότερο άσωτοι και εξαχρειωμένοι γίνονται. Είναι φανερό ότι εν προκειμένω εκφράζεται μία εκ των υστέρων γνώση. Έχουμε ήδη αναφερθεί στο τέταρτο απόφθεγμα, που περιλαμβάνει το διάλογο της Γοργώς με το σύζυγό της Λεωνίδα πριν αυτός ξεκινήσει για τις Θερμοπύλες οδεύοντας προς το θάνατο. Τα υπόλοιπα δύο παρουσιάζουν, από μια άποψη, περισσότερο ενδιαφέρον, καθώς αφορούν τη σχέση ανάμεσα στην πολιτική και τα δύο φύλα. Τα παραθέτω αυτούσια:
Όταν κάποιος ξένος τής πρόσφερε στολή με πάμπολλα στολίδια, τον απώθησε και είπε: «Φύγε από δω! Δεν είσαι άξιος να κάνεις ούτε ό,τι κάνουν οι γυναίκες».
Όταν ρωτήθηκε από κάποια γυναίκα της Αττικής «Γιατί μόνον εσείς, οι Λάκαινες, έχετε εξουσία πάνω στους άνδρες;», απάντησε: «Επειδή είμαστε και οι μόνες που γεννάμε άντρες».
Το πρώτο υπαινίσσεται την υποτιθέμενη περιφρόνηση των Σπαρτιατών για το θέατρο και την υποκριτική τέχνη, καθώς και την ανδροκρατική άποψή τους ότι οι άντρες που φορούν πολυτελή ρούχα είναι θηλυπρεπείς. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι πλούσιοι Σπαρτιάτες ήταν οι πρώτοι Έλληνες που σταμάτησαν να φορούν πολυτελή ενδύματα και άρχισαν να ντύνονται με τα ίδια απλά ρούχα που φορούσαν οι απλοί, φτωχοί άνθρωποι,
Το δεύτερο από τα παραπάνω αποφθέγματα είναι ακόμα πιο αποκαλυπτικό. Το περιεχόμενό του επαναλαμβάνεται, με ελαφρώς διαφοροποιημένα λόγια, σε ένα άλλο απόφθεγμα που ο Πλούταρχος αποδίδει στον Λυκούργο στο έργο του Αποφθέγματα Λακωνικά. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει την άμεση συνάφεια του αποφθέγματος με την κοινωνική οργάνωση της «λυκούργειας» Σπάρτης. Πρέπει να επισημάνουμε ότι, σύμφωνα με τις νόρμες που ίσχυαν στην αρχαία Ελλάδα για τα δύο φύλα και τους ρόλους των φύλων, οι γυναίκες θεωρούνταν εκ φύσεως κατώτερες από τους άντρες, τόσο διανοητικά όσο και ψυχικά. Επομένως, ήταν αναγκαίο όλες οι γυναίκες να είναι στην πράξη υποταγμένες στους άντρες, τόσο στον ιδιωτικό όσο και, a fortiori, κατά μείζονα λόγο, στο δημόσιο βίο.
Στο πρώτο βιβλίο των Πολιτικών, αλλά και αλλού, ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τις αιτίες στις οποίες, σύμφωνα με την άποψή του, οφείλεται η φυσική και αμετάβλητη κατωτερότητα των γυναικών. Είναι επομένως ολοφάνερο για ποιο λόγο αισθάνεται κατάπληξη και φρίκη στο δεύτερο βιβλίο των Πολιτικών, όταν αναφέρει ότι οι άντρες της Σπάρτης ήταν γυναικοκρατούμενοι. Στο εν λόγω απόφθεγμα, η Γοργώ δεν αρνείται ότι αυτό όντως συμβαίνει. Ωστόσο, με διακριτικότητα, στρέφει την προσοχή από το ρόλο των γυναικών της Σπάρτης ως συζύγων στο ρόλο τους ως μητέρων: μόνο οι Σπαρτιάτισσες, αντίθετα με εσάς τις παθητικές Αθηναίες και τις υπόλοιπες Ελληνίδες, γεννούν πραγματικούς άντρες! Η Γοργώ, επομένως, υπερασπίζει τόσο την ταυτότητα του γυναικείου φύλου όσο και την —υποτιθέμενα— κυριαρχούμενη από τις γυναίκες διάρθρωση της εξουσίας στη σπαρτιατική πολιτεία, κάτι που, όπως θα δούμε σε ένα από τα επόμενα κεφάλαια, δεν ίσχυε απόλυτα.
Πριν ολοκληρώσουμε αυτή τη σύντομη αναφορά στη Γοργώ, ας επανέλθουμε στην οικογενειακή της κατάσταση, εστιάζοντας αυτή τη φορά την προσοχή μας στο γεγονός ότι είχε κληρονομήσει μια σημαντική περιουσία. Το θεμελιώδες στοιχείο στην περίπτωση της Γοργώς, πέρα από το ότι είχε γεννηθεί στη διάρκεια της βασιλείας του πατέρα της, ήταν ότι αποτελούσε τη μοναδική απόγονό του, την κληρονόμο του. Ήταν δηλαδή μία πατρούχος, όπως αποκαλούσαν οι Σπαρτιάτες τη «μοναδική κληρονόμο της πατρικής περιουσίας». O πατέρας της, ο Κλεομένης, ήταν ένας από τους τέσσερις γιους του Αναξανδρίδα. Άρα μετά το θάνατο του Αναξανδρίδα, εφόσον ζούσαν και οι τέσσερις γιοι του, η περιουσία του έπρεπε να μοιραστεί σε τέσσερα μερίδια (τα οποία θα ήταν περισσότερα αν ο Αναξανδρίδας είχε κόρες, καθώς στη Σπάρτη και οι κόρες θεωρούνταν νόμιμοι κληρονόμοι, αν και πιθανότατα το μερίδιό τους ήταν μικρότερο από εκείνο των αρσενικών αδελφών τους). Οι υπόλοιποι τρεις γιοι του Αναξανδρίδα, που τους είχε αποκτήσει με την πρώτη σύζυγό του, ήταν κατά σειρά γέννησης ο Δωριέας, ο Λεωνίδας και ο Κλεόμβροτος. Ο Δωριέας όμως πέθανε σχετικά νέος, με αποτέλεσμα ο Λεωνίδας να είναι ο μεγαλύτερος εν ζωή ετεροθαλής αδελφός του Κλεομένη.
Το 510 π.Χ. περίπου, ο Λεωνίδας θα πρέπει να έφτασε σε ηλικία γάμου (δηλαδή θα πρέπει να ήταν περίπου είκοσι πέντε ετών σύμφωνα με τα σπαρτιατικό έθιμα). Είτε όμως δεν παντρεύτηκε τότε είτε η πρώτη σύζυγός του πέθανε, καθώς στα τέλη της δεκαετίας του 490 π.Χ. παντρεύτηκε την κόρη και κληρονόμο του Κλεομένη, τη Γοργώ, η οποία είχε φτάσει σε ηλικία γάμου, που για τις γυναίκες της Σπάρτης ήταν στο τέλος της εφηβείας. Οι λόγοι για τους οποίους ο Λεωνίδας ήθελε να παντρευτεί τη Γοργώ είναι κυνικοί: ήταν η μοναδική απόγονος του Κλεομένη και είχε επομένως κληρονομιίσει ολόκληρη την περιουσία του, ενώ ο ίδιος ο Λεωνίδας, ως ο μεγαλύτερος εν ζωή ετεροθαλής αδελφός του Κλεομένη, ήταν ο διάδοχος του θρόνου των Αγιαδών, καθώς, όταν ένας βασιλιάς δεν είχε γιο, τον διαδεχόταν ο πιο κοντινός άντρας συγγενής του, O Κλεομένης, δίνοντας την ευχή του γι' αυτό το γάμο, τηρούσε τα σπαρτιατικά βασιλικά έθιμα, καθώς οι γάμοι ανάμεσα σε στενούς εξ αίματος συγγενείς, και ιδίως ανάμεσα σε θείους και ανιψιές, δεν ήταν κάτι το πρωτόγνωρο — πράγματι, οι γάμοι ανάμεσα σε θείους και ανιψιές ήταν ένα ιδιαίτερα συνηθισμένο φαινόμενο και σε πόλεις της Ελλάδας για τους ίδιους ακριβώς λόγους, δηλαδή για να παραμείνει η περιουσία στον αντρικό «κλάδο» του γενεαλογικού δέντρου της οικογένειας.
Με λόγια, η Γοργώ διεκπεραίωσε τον ιδιαίτερα συνηθισμένο ρόλο για τον οποίο προορίζονταν όλες οι γυναίκες που ανήκαν στις ανώτερες τάξεις της αρχαίας Ελλάδας: ο γάμος της ήταν το μέσο για να διατηρήσουν οι άντρες που ανήκαν στις ανώτερες τάξεις την περιουσία και την ισχύ που απέρρεε από αυτή. Ωστόσο, θα ήταν λάθος να τη θεωρήσουμε παθητικό πιόνι σε αυτή τη δοσοληψία. Με βάση όσα γνωρίζουμε γι' αυτή, η Γοργώ ήταν ευφυής και είχε δική της φωνή.
Πηγή κειμένου: Πολ καλτρετζ "ΟΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ", Εκδόσεις Λιβάνη
