Όταν o Πλούταρχος συνέλαβε την ιδέα να συγκρίνει τη ζωή των μεγάλων Ελλήνων και Ρωμαίων του περισσότερο ή λιγότερο παρελθόντος, δε θα μπορούσε να αποφύγει να συγγράψει τη βιογραφία του Λυκούργου. Πράγματι, του απέτισε έναν ιδιαίτερα μεγάλο φόρο τιμής, καθώς τον παραλλήλισε με τον Νουμά, το μεγαλύτερο νομοθέτη της πρώιμης Ρώμης. Ωστόσο, όπως εξομολογείται ο ίδιος ο Πλούταρχος στον πρόλογο της βιογραφίας του Λυκούργου, το να γράψει για τη ζωή του δεν ήταν εύκολο, καθώς όλα όσα διαβεβαίωνε γι' αυτόν μια πηγή τα αναιρούσε κάποια άλλη. Καθώς ο ακούραστος ερευνητής Πλούταρχος παραθέτει περισσότερους από πενήντα προηγούμενους συγγραφείς στη βιογραφία του Λυκούργου, μπορούμε να κατανοήσουμε τη δύσκολη θέση στην oποία είχε βρεθεί. Ένας σημερινός ιστορικός θα είχε παραιτηθεί από ένα τέτοιο έργο. Πρέπει, επομένως, να είμαστε ευγνώμονες στον Πλούταρχο, επειδή δεν ήταν ένας ιστορικός με την αυστηρή έννοια του όρου αλλά ένας ιστορικός βιογράφος. Γιατί η «βιογραφία» του Λυκούργου εμπεριέχει ένα πλήθος λεπτομερειών για τις μεταρρυθμίσεις που υποτίθεται ότι εισήγαγε o Λυκούργος στη Σπάρτη, οι οποίες δεν αναφέρονται ή δεν παρουσιάζονται σε κανένα άλλο έργο τόσο διεξοδικά, κατά μία έννοια, το μοναδικό ζήτημα στο οποίο η βιογραφία του Λυκούργου μάς βοηθάει ελάχιστα είναι η σκιαγράφηοη της ζωής του.
Αν, φυσικά, όταν όντως ένα υπαρκτό πρόσωπο. Έχω ήδη αναφέρει την πιθανότητα o Λυκούργος να ήταν μια υλική προβολή του Απόλλωνα, κάτω από τη θεϊκή εγγύηση του οποίου είχαν τεθεί οι νόμοι του Λυκούργου. (H κατά λέξη μετάφραση του ονόματός του είναι «Εργάτης-Λύκος» και «Λύκειος» ήταν ένα από τα πολλά επιθετα του Απόλλωνα.) Το γεγονός ότι οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες δεν είχαν μια κατηγορηματική άποψη για την υπόσταση του Λυκούργου, παρόλο που η σπαρτιατική κοινωνία έδινε ιδιαίτερη σημασία στη συλλογική μνήμη, αποτελεί ασφαλώς μια επιπλέον ένδειξη ότι ο Λυκούργος δεν ήταν ένα υπαρκτό πρόσωπο.
Θα παραθέσω δύο παραδείγματα αυτής της αβεβαιότητας σχετικά με τον Λυκούργο. To πρώτο προέρχεται από το Α' Βιβλίο της Ιστορίας του Ηρόδοτου, στο οποίο η Σπάρτη και η Αθήνα παρουσιάζονται οι δύο μεγάλες ελληνικές δυνάμεις που διαδραμάτισαν τον ηγετικό ρόλο στους Ελληνοπερσικούς Πολέμους στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα. O Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Λυκούργος είχε πάει στους Δελφούς για να ζητήσει τη συμβουλή του μαντείου. Μόλις μπήκε στο ναό, η Πυθία τον υποδέχτηκε με τα ακόλουθα λόγια:
Εδώ στον πλούσιο ναό μου ήρθες, Λυκούργε, αγαπητέ στον Δία και οε όλους τους θεούς nov κατοικούν στον Όλυμπο.
Δεν ξέρω αν πρέπει να σε αποκαλώ θνητό ή αθάνατο, όμως πιστεύω, Λυκούργε, πως είσαι μάλλον θεός.
Tο περιστατικό που αφηγείται ο Ηρόδοτος συμφωνεί με έναν πασίγνωστο λαϊκό θρύλο, πίσω από τον οποίο κρύβεται η περισσότερο πεζή πραγματικότητα ότι το σπαρτιατικό κράτος είχε ζητήσει τη συμβουλή του μαντείου για το πώς θα έπρεπε να λατρεύεται ο Λυκούργος - δηλαδή αν θα έπρεπε να του αποδίδονται τιμές ήρωα (ημίθεου) ή θεού. Και μόνο το γεγονός ότι οι Σπαρτιάτες ζήτησαν από το μαντείο να αποσαφηνίσει και να επικυρώσει ποια ήταν η υπόσταση του Λυκούργου - κάτι που οχρησμός δεν έκανε με κατηγορηματικό τρόπο - δείχνει ότι η συλλογική μνήμη σχετικά με τον Λυκούργο είχε ήδη αρχίσει να γίνεται θολή.
Γνωρίζουμε ότι οι Σπαρτιάτες είχαν την τάση να ηρωοποιούν τους νεκρούς Σπαρτιάτες. Για παράδειγμα, πάνω σε ένα πέτρινο ανάγλυφο του 6ου π.Χ αιώνα που απεικονίζει έναν ήρωα, υπάρχει γραμμένο το όνομα «Χείλων», ενός από τους πιο διακεκριμένους Σπαρτιάτες, που ήταν τόσο διάσημος ώστε, σε μερικές εκδοχές, να συγκαταλέγεται ανάμεσα στους εφτά σοφούς - οι οποίοι ήταν σημαντικές προσωπικότητες του 6ου π.X. αιώνα, κυρίως πολιτικοί. H ηρωοποίηση του Χείλωνα ήταν μια μοναδική, ad hominem, ενέργεια. Όλοι όμως οι Σπαρτιάτες βασιλιάδες, μετά το θάνατό τους, ηρωοποιούνταν ex omnio, εκ του αξιώματος, ή τους αποδίδονταν τιμές ηρώων. Αρα μπορούμε τουλάχιστον νο υποστηρίξουμε με βεβαιότητα ότι o Λυκούργος δεν ήταν βασιλιάς και να απορρίψουμε την πεποίθηση του Πλούταρχου ότι είχε βασιλέψει για οχτώ μήνες. Μία ακόμα ένδειξη ότι η υποτιθέμενη βασιλεία του Λυκούργου είναι μια επινόηση της φαντασίας έγκειται στο γεγονός ότι, παρά την προσπάθεια μερικών πηγών να τον παρουσιάσουν ως βασιλιά, ή τουλάχιστον μέλος ενός από τους δύο βασιλικούς Οίκους, δεν αναφέρουν σε ποιον από τους δύο οίκους ανήκε, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατό να ενταχθεί ούτε στο γενεαλογικό δέντρο των Αγιαδών ούτε σε εκείνο των Ευρυπωντιδών.
To έργο του Πλούταρχου για τον Λυκούργο περιέχει και άλλα υποτιθέμενα ενδιαφέροντα βιογραφικά στοιχεία. Υποτίθεται ότι ο Λυκούργος είχε ταξιδέψει στην Κρήτη και την Ασία για να συλλέξει και να αντιπαραβάλει διάφορα δεδομένα για την πολιτειακή και κοινωνικά μεταρρύθμιση που σχεδίαζε. Λέγεται ότι, αφού ολοκλήρωσε τη ριζοσπαστικά του μεταρρύθμιση για την έγγειο ιδιοκτησία, διίλωοε ότι ολόκληρη η Λακωνία έμοιαζε με μια μεγάλη κτηματική περιουσία, η οποία είχε κληροδοτηθεί πρόσφατα και είχε διαμοιραστεί ισότιμα και αρμονικά ανάμεσα σε πολλά αδέλφια. Εικάζεται ότι είχε χάσει το ένα μάτι του σε κάποιον καβγά.Υποτίθεται ότι ήταν προικισμένος με το χάρισμα της σπαρτιατικής ετοιμολογίας και του αποδίδονται πολλές πνευματώδεις ρήσεις. Για παράδειγμα, όταν ένας μη Σπαρτιάτης δημοκρατικός τον προέτρεψε να μετατρέψει το πολίτευμα της Σπάρτης σε δημοκρατικό, λέγεται ότι του απάντηοε: « Εσύ πρώτος εφάρμοσε τη δημοκρατία στο σπίτι σου».
Λέγεται επίσης ότι είχε αφιερώσει ένα αγαλματίδιο στο γέλιο, για να συμβολίσει την αναγκαιότητα να απαλύνονται οι αυστηρές συνθήκες του στρατιωτικού τρόπου διαβίωσης. Τέλος, εικάζεται ότι, αφού υιοθετήθηκαν οι νόμοι του και διαπίστωσε ότι λειτουργούσαν, εγκατέλειψε για πάντα τη Σπάρτη, επισκέφτηκε για τελευταία φορά τους Δελφούς, για να συμβουλευτεί το μαντείο σχετικά με την επιτυχία των μεταρρυθμίοεών του, και, στη συνέχεια, πέθανε εκούσια από ασιτία. Όμως όλες αυτές οι συγκινητικές λεπτομέρειες είναι στην καλύτερη περίπτωση επιτυχείς επινοήσεις. Είναι λοιπόν προτιμότερο στην περίπτωση του Λυκούργου να υιοθετήσουμε λίγη από τη σπαρτιατική αυστηρότητα και να απορρίψουμε όλες αυτές τις εικασίες.
Πηγή: Πολ Κάρτλεντζ, ΟΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ, εκδ. Λιβάνη
