 |
| Η είσοδος του κτιρίου της ΕΣΠΟ Λίγο μετά την ανατίναξή του από αντιστασιακούς της ΠΕΑΝ (Σεπτέμβριος 1942) |
οργανώσεις της Κατοχής ήταν η περίφημη ΕΣΠΟ. Ο ακριβής τίτλος της ήταν "Ελληνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση"
Πρώτος αρχηγός της οργάνωσης ήταν ο γιατρός Γεώργιος Βλαβιανός, o οποίος μαζί με άλλους ομοϊδεάτες του εθνικοσοσιαλιστές την ίδρυσε αμέσως μετά την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα. Οι Γερμανοί αναγνώρισαν αμέσως την οργάνωση, τη χρηματοδότησαν και της έδωσαν ένα τετραώροφο κτίριο στη συμβολή των οδών Πατησίων και Γλάδστωνος -κοντά στην Ομόνοια- για να στεγάσει τα γραφεία της.
ΟΙ δραστηριότητες της ΕΣΠΟ επεκτάθηκαν σε πολλούς τομείς. Εκτός από την προπαγάνδα και την πολιτική διαφώτιση, που ανέλαβε ο επίσης γιατρός Σπύρος Στεροδήμας, η οργάνωση διατηρούσε αθλητικό, καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό τμήμα. Νεαροί, άγνωστοι τότε λογοτέχνες και ποιητές, είχαν ιδρύσει μέσα στην ΕΣΠΟ μια άλλη ομάδα, την ΑΟΝΛ (Ανεξάρτητη Ομάδα Νέων Λογοτεχνών) και εξέδιδαν το περιοδικό ιδεολογικών αναζητήσεων "Κοραής". Επικεφαλής αυτής της ομάδας ήταν o Νίκος Ματθαίου, συνεργάτης του Κυριάκη και της Σίτσας Καραϊσκάκη στο κατοχικό ραδιόφωνο.
Η οργάνωση φιλοδοξούσε να αποτελέσει το φυτώριο του εθνικοσοσιαλισμού για τους Ελληνες ομοϊδεάτες και να συμμετέχει στον βαθμό που αυτό ήταν δυνατό στη διακυβέρνηση της χώρας με τοποθέτηση μελών της σε κυβερνητικές θέσεις.
Ενα από τα πιο δραστήρια και ιδρυτικά στελέχη της οργάνωσης ήταν o Σταύρος Βελλόπουλος, φίλος του Γ. Βλαβιανού και του Ανδρέα Κονδάκη. Αλλα Ιδρυτικά μέλη της ΕΣΠΟ ήταν οι: Γεώργιος Σουλιώτης, απόστρατος αξιωματικός, Σπυρίδων Τσάκωνας, απόστρατος αξιωματικός, Γεώργιος Τριαντόπουλος, δικηγόρος (ένας από τους αρχηγούς της ΕΣΠΟ μετά την ανατίναξη των γραφείων της), Κωνσταντίνος Κουτουμάνος, υπάλληλος του ΙΚΑ, Γεράσιμος Μονόπολης, επιχειρηματίας, Δημ. Αναστασίου, δημόσιος υπάλληλος και αρχηγός της ομάδας κρούσης της οργάνωσης, Αχιλλέας Κοντοράτος, αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού κ.ά.
O Βλαβιανός, αρχηγός της ΕΣΠΟ, διορίσθηκε το καλοκαίρι του 1941 από την κατοχική κυβέρνηση πρόεδρος της κοινότητας Κηφισιάς, ήταν δε τακτικός επισκέπτης της γερμανικής πρεσβείας. Κατά την ίδρυση της ελληνογερμανικής προπαγανδιστικής εταιρίας "Ελεύθερο Βήμα" τοποθετήθηκε αντιπρόεδρος του ΔΣ της εταιρίας με αναπληρωτή του τον υπάλληλο της γερμανικής πρεσβείας Φερδ. Φοράουερ.
Τον Φεβρουάριο του 1942 προέκυψαν μέσα στους κόλπους της οργάνωσης ορισμένες διαφωνίες μεταξύ γερμανόφιλων και ιταλόφιλων, με αποτέλεσμα την παραίτηση του Γ. Βλαβιανού από την αρχηγία και την αντικατάστασή του από τον Σπύρο Στεροδήμα, που ήταν φανατικός γερμανόφιλος και δεινός ρήτορας.
Κυριότερη δραστηριότητα της ΕΣΠΟ ήταν η προσπάθειά της να δημιουργήσει μια ελληνική λεγεώνα για να αποσταλεί με τους άλλους Ευρωπαίους εθελοντές στο Ανατολικό Μέτωπο. Η προπαγάνδα της οργάνωσης είχε κάποια αποτελέσματα, αφού στις 21 Ιουλίου 1941 η γερμανική πρεσβεία τηλεγραφούσε στο Βερολίνο πως "Ιδέα συγκρότησης ελληνικής λεγεώνας που θα πολεμήσει κατά της Ρωσίας βρίσκει απήχηση σε ευρείς κύκλους του λαού". Το θέμα προωθήθηκε και η υπογραφή της σχετικής συμφωνίας από τον στρατηγό Μπάκο ήταν πια θέμα χρόνου. Προέβαλαν όμως βέτο οι Ιταλοί, οι οποίοι ζήτησαν να μην επιτραπεί η αποστολή Ελλήνων στο Ανατολικό Μέτωπο και η Ιδέα συγκρότησης ελληνικής λεγεώνας αναβλήθηκε επ' αόριστον.
Η δράση της ΕΣΠΟ συνεχίστηκε και μετά την ανατίναξη του κτιρίου της στις 20 Σεπτεμβρίου 1942. Το παραπάνω εγχείρημα πραγματοποιήθηκε από μία μικρή ομάδα αντιστασιακών της ΠΕΑΝ, τον Κώστα Περρίκο, τον Α. Μυτιληναίο και τον Σπ. Γαλάτη, πρωί Κυριακής, σε μια στιγμή που τα γραφεία της ΕΣΠΟ ήταν κατάμεστα λόγω της τακτικής συνεδρίασης των μελών της οργάνωσης. Γύρω στις 11:00 άρχισε η αποχώρηση των πρώτων μελών της ΕΣΠΟ. Τότε ο Περρίκος αποφάσισε. Από τη μία πλευρά της Γλάδστωνος μια γυναίκα της ΠΕΑΝ, η Ιουλία Μπίμπα, προχώρησε ήρεμα προς την είσοδο του κτιρίου. Κρατούσε μία τσάντα με χόρτα, μέσα στην οποία ήταν κρυμμένη η βόμβα... Από την απέναντι πλευρά πλησίασαν οι Μυτιληναίος και Γαλάτης. Η Μπίμπα πολύ φυσικά τους παρέδωσε την τσάντα και οι δυο τους ανέβηκαν προσεκτικά τις σκάλες του κτιρίου. Σε κάποια εσοχή και ενώ (παραδόξως) κανένας Γερμανός ή συνεργάτης τους δεν υποψιάσθηκε τίποτα, τοποθέτησαν τη βόμβα. Απ' έξω, ο Περρίκος και οι υπόλοιποι βάδιζαν ανυπόμονα. Μια ομάδα ανυποψίαστων διαβατών βρισκόταν δίπλα, έξω από το ξενοδοχείο "Πατρίς".
Στις 12.03 ακριβώς το κτίριο της ΕΣΠΟ και ολόκληρη η περιοχή συγκλονίστηκε από μια φοβερή έκρηξη. Από την ανατίναξη και την πυρκαγιά που επακολούθησε βρήκαν τον θάνατο 43 Γερμανοί και 29 μέλη της ΕΣΠΟ, ενώ τραυματίσθηκαν τρεις Γερμανοί στρατιώτες, 12 τυχαία διερχόμενοι και 27 "Εσπίτες". Το κτίριο πήρε φωτιά και η διέλευση των οχημάτων από την Πατησίων στο σημείο εκείνο διακόπηκε επί δέκα μέρες. Μεταξύ των τραυματιών της ΕΣΠΟ ήταν και ο αρχηγός της οργάνωσης Σπύρος Στεροδήμας, ο οποίος πέθανε λίγες ημέρες αργότερα (6 Οκτωβρίου 1942) υποκύπτοντας στα τραύματά του.
Το εγχείρημα της ΠΕΑΝ εμφανίσθηκε με καθυστέρηση στον αθηναϊκό Τύπο. Μόλις στις 23 Σεπτεμβρίου η "Βραδυνή" έγραψε στην τελευταία σελίδα τα εξής: "Την 20ήν τρέχοντος, εντός ενός κτιρίου της οδού Πατησίων 8 προεκλήθη ανάφλεξις εκρηκτικού μηχανήματος, ήτις επέφερε τον τραυματισμόν πολυαρίθμων προσώπων, μεταξύ των οποίων και στρατιωτών των Ενόπλων Δυνάμεων Κατοχής, ως και τον εμπρησμόν του κτιρίου. Ενώ διεξάγονται δραστήριαι ανακρίσεις δια την ανακάλυψιν και σύλληψιν των ενόχων, η Ανωτάτη Στρατιωτική Διοίκησις των Ιταλικών Δυνάμεων εθεώρησεν ότι η επανάληψις τρομοκρατικών πράξεων δεν δικαιολογεί ουδέν μέτρον επιεικίας και απεφάσισε την εκτέλεσιν της καταδίκης εις θάνατον των κάτωθι αναφερομένων τριών προσώπων, δικασθέντων και καταδικασθέντων ήδη εις την ποινήν ταύτην υπό του Στρατοδικείου πολέμου ως ενόχων κατοχής όπλων και πολεμοφοδίων, και δια τα οποία η εκτέλεσις της καταδίκης είχεν ανασταλή:
1) Ζικόπουλος Ιωάννης του Δημητρίου εξ Αγ. Σωτείρας,
2)Τσαουσίδης Ηλίας του Ιωάννου εξ Ερχάδας (Τουρκίας) και
3)Γκουγκάρας Λεωνίδας του Στεφάνου εκ Μεγαλοχωρίου.
Η εκτέλεσις έλαβε χώραν την χαραυγήν της σήμερον"
Οι δραστηριότητες της ΕΣΠΟ, παρόλη την αντίθετη άποψη κάποιων ιστοριογράφων, δεν ανεστάλησαν Οι Γερμανοί συνέχισαν τη χρηματοδότηση και τις παροχές και νέα γραφεία της οργάνωσης στεγάστηκαν στην οδό Σταδίου και αργότερα στο παλαιό κτίριο του Οικονομικού Γυμνασίου στην οδό Ακαδημίας. Το τυπογραφείο της οργάνωσης, στο οποίο τυπώνονταν προπαγανδιστικά φυλλάδια, βρισκόταν στην οδό Παπαρρηγοπούλου 2-4.
Σύμφωνα με αναφορά ενός πληροφοριοδότη
 |
| Η ΕΣΠΟ φλέγεται (βλ. Αλεξ.Ζαούση, "Οι δύο Όχθες " εκδ. Παπαζήση |
που εργαζόταν για τις συμμαχικές υπηρεσίες, μέλη της ΕΣΠΟ ήταν ακόμα "Ο στρατηγός Οικονομάκος, ο Π. Σακελλαρόπουλος, ο Στ. Καστέλης και ο νεαρός Πομόνης. Ο εκ των σημαινόντων μελών της απόστρατος πλοίαρχος Π.Ν. Τσάκωνας (αντιπρόεδρος) παρητήθη αποδοκιμάσας την τροπήν της οργανώσεως εις αντεθνικήν δράσιν. Τα μέλη της ανήλθον εις 2.500, πολλά των οποίων διέρρευσαν, αποτελούντο δε κυρίως από νεαρούς και νεαράς μέλη της ΕΟΝ. Εις τα γραφεία της συνεκεντρούντο νέοι και νεανίδες και ήρχοντο εις επαφήν με Γερμανούς αξιωματικούς και κατόπιν εξαπελύοντο προς συλλογήν πληροφοριών. Ησχολείτο με την παρακολούθησιν πατριωτών τους οποίους κατέδιδε εις την Γκεστάπο μετά της οποίας συνεργάζετο. Είχε σκοπόν την δημιουργίαν ταγμάτων τα οποία να εκπαιδευτούν και να πολεμήσουν παρά το πλευρόν των Γερμανών
Μεταξύ των μελών της περιλαμβάνονται και μέλη άλλων φιλοαξονικών οργανώσεων δεδομένου ότι όλαι σχεδόν έχουν τα αυτά μέλη και διαφόρους τίτλους ίνα παρουσιάζουν όγκον. Παρουσιάζει σοβαράν δράσιν. Αρκετός αριθμός μελών της κατετάγη ως άνευ θητείας χωροφύλακες εις την ειδικήν ασφάλειαν. Μεταξύ των μελών είναι ο Σ. Στιλόπουλος" (βλ. Αρχεία Εθνικής Αντίστασης, Τόμος 2, σελ. 509, Εκδόσεις ΔΙΣ).
Μετά την ανατίναξη νέος αρχηγός της ΕΣΠΟ έγινε ο γνωστός αντισιωνιστής και φιλόσοφος Αριστείδης Ανδρόνικος. Ο Ανδρόνικος λίγο πριν από την αποχώρηση των Γερμανών έφυγε με ειδική αμαξοστοιχία για τη Βιέννη (12/9/1944), μαζί με πλειάδα άλλων εθνικοσοσιαλιστών και γερμανόφιλων. Εκεί συμμετείχε στην "εξόριστη" κυβέρνηση του Εκτορα Τσιρονίκου, αναλαμβάνοντας μαζί με τον Κωνστ. Σκανδάλη το "Υπουργείο Διαφώτισης και Προπαγάνδας".
Αρκετά στελέχη της ΕΣΠΟ καταδικάσθηκαν αργότερα κατά τις δίκες των δοσιλόγων (Φεβρουάριος Μάρτιος 1946), χωρίς οι περισσότεροι να παραμείνουν στις φυλακές. Ηταν τέτοιες οι συνθήκες του μεταδεκεμβριανού κράτους που δεν επέτρεψαν στις εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες συνεργάτες των Γερμανών να δικασθούν και να τιμωρηθούν για όσα αδικήματα διέπραξαν κατά την περίοδο της Κατοχής. Πολλές φορές μάλιστα συνέβαινε το παράδοξο δεδηλωμένοι γερμανόφιλοι δικαστές να εκδικάζουν υποθέσεις παλαιών γνώριμων ομοϊδεατών. Για παράδειγμα ο δικαστικός Γενησεβδάς αθώωσε τον κατηγορούμενο συνταγματάρχη Ποδότα, στέλεχος της ΕΣΠΟ. Αλλη περίπτωση αφορούσε την αθωωτική απόφαση για την κόρη του Στεροδήμα, η οποία αργότερα μαζί με έναν ανηψιό του Λογοθετόπουλου, με τον οποίο διατηρούσε δεσμό, θα επισκεπτόταν συχνά τον "θείο" και τέως πρωθυπουργό στις φυλακές της Καλλιθέας όπου εκρατείτο.
Αλλα στελέχη, λιγότερο επώνυμα, όπως ο
 |
| Ταυτότητα μέλους της ΕΣΠΟ |
Φίλιππος Λεσχόπουλος που διατηρούσε το κατάστημα ηλεκτρικών ειδών στο ισόγειο του κτιρίου της ΕΣΠΟ, δεν στάθηκαν τόσο τυχερά. Ο Λεσχόπουλος δεν είχε τις "υψηλές γνωριμίες" της Στεροδήμα και φυλακίσθηκε για περισσότερα από επτά χρόνια στην Καλλιθέα.
Κατά την ανατίναξη της ΕΣΠΟ τον Σεπτέμβριο του 1942 οι Γερμανοί ισχυρίσθηκαν πως καταστράφηκε το υλικό μιας γερμανικής αεροπορικής μονάδας, που φυλασσόταν σε μια αποθήκη του κτιρίου. Ο στρατηγός Σπάιντελ, Στρατιωτικός Διοικητής Αθηνών, απαίτησε από την τότε κυβέρνηση Τσολάκογλου την καταβολή 810 εκατομμυρίων δρχ. (περίπου 4.000 χρυσών λιρών με την τότε ισοτιμία) ως αποζημίωση για την καταστροφή του υλικού αυτού.
Η Υπηρεσία Συνδέσμου με τις Γερμανικές Στρατιωτικές Αρχές εισηγήθηκε στον Ελληνα πρωθυπουργό την αποδοχή της αξίωσης, με αποτέλεσμα να συμφωνήσει και ο Τσολάκογλου να καταβληθεί το παραπάνω ποσό. Μετά όμως από αίτηση του γενικού γραμματέα του Υπουργείου Οικονομικών, Ι. Κονιωτάκη, ο διευθυντής ανταποκρίσεων, Γ Φαρμακίδης, ανέλαβε τον χειρισμό της υπόθεσης και πέτυχε τελικά να εγκαταλειφθεί η γερμανική απαίτηση. "Κλειδί' για την παραπομπή του θέματος στα αρχεία ήταν η άφιξη του νεοδιορισθέντα Ειδικού Πληρεξούσιου του Ράιχ στην Αθήνα, Νώυμπάχερ.
Πηγή κειμένου: Ιάκωβος Περ. Χονδροματίδης - "Η ΜΑΥΡΗ ΣΚΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ"
